Karate
空手Okinawska sztuka uderzeń, w XX wieku przekształcona w japońskie budo i dyscyplinę sportową. Opiera się na katach oraz technikach rąk i nóg.
Podstawowe informacje
JaponiaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Porównania
Katalogi i bazy dla Karate
O sztuce walki Karate
Karate powstało na Okinawie jako miejscowy system walki bez broni (ti, później tode), który w czasie zakazu posiadania broni mieszał się ze stylami chińskimi przywożonymi z Fujianu. Do Japonii przenieśli je w latach dwudziestych XX wieku nauczyciele okinawscy, przede wszystkim Gichin Funakoshi, i tam przeszło przemianę w budo: doszły kimona, pasy, etykieta dojo i system danów przejęty z judo. Technicznie karate opiera się na uderzeniach, kopnięciach i blokach wyprowadzanych z mocnych pozycji. Charakterystyczne jest dążenie do skupienia całej siły w jednej chwili (kime) — stąd krótkie, wybuchowe wykonanie i słyszalny wydech. Rdzeniem nauczania są katy, ściśle określone układy, w których techniki są zachowywane i przekazywane; ich analiza (bunkai) pokazuje, co ruchy pierwotnie znaczyły. Style różnią się bardziej, niż sugeruje wspólna nazwa. Shotokan pracuje na długich pozycjach i liniowym wykonaniu, goju-ryu na ruchach kolistych i pracy oddechem, kyokushin na pełnym kontakcie bez rękawic, wado-ryu na elementach jujutsu. To, co klub faktycznie ćwiczy i jak sparuje, mówi najwięcej o tym, co czeka adepta. Karate zawodnicze ma dwie konkurencje: kumite (walka) i kata (prezentacja układu przed sędziami). Na igrzyskach pojawiło się tylko raz, w Tokio w 2021 roku, i w programie się nie utrzymało.
Historia
Karate powstało w Królestwie Ryukyu, na dzisiejszej Okinawie, z miejscowej sztuki te oraz z technik, które od XIV wieku przynosili tu chińscy wojownicy, prawdopodobnie także ze stylu White Crane z Fujianu. Kanryo Higaonna wyjechał w 1873 do Fuzhou i po powrocie uczył Naha-te, z którego jego uczeń Chojun Miyagi stworzył Goju-ryu. Kanbun Uechi studiował w Fujianie Pangai-noon, a jego uczniowie przemianowali styl w 1940 na Uechi-ryu. Na główne wyspy Japonii przeniósł karate Gichin Funakoshi (1868–1957). W maju 1922 zaprezentował je na wystawie wychowania fizycznego w Tokio, a w czerwcu tego samego roku w Kodokanie przed twórcą judo, Jigoro Kano.
Czytaj dalej
Zapis 空手 (pusta ręka) po raz pierwszy zastosował Chomo Hanashiro w 1905, a w 1933 zastąpił on starszy zapis 唐手 (chińska ręka). Japan Karate Association umieszcza przejście na zapis 空手道 już w 1929. Mistrzowie z Okinawy przyjęli go oficjalnie na spotkaniu w Nahie 25 października 1936, a ten dzień jest od 2005 okinawskim Dniem Karate. Masutatsu Oyama, uczeń Funakoshiego i nauczycieli Goju-ryu, otworzył w 1953 w Tokio dojo, z którego wyszło pełnokontaktowe kyokushin. Organizacje powstawały po wojnie: Japan Karate Association (JKA) w 1949 (sama JKA podaje rok 1948), światowa unia WUKO w 1970, od 1992 przemianowana na World Karate Federation (WKF). Na igrzyskach olimpijskich karate pojawiło się tylko raz, w Tokio 2020 (igrzyska odbyły się w sierpniu 2021). Program igrzysk 2024 i 2028 go nie obejmuje.
Technika
Nauka opiera się na trzech składnikach: kihon (postawy, uderzenia, kopnięcia i bloki), kata (formy) i kumite (walka). Kumite ćwiczy się od uzgodnionych ataków i obron (yakusoku kumite) przez walkę swobodną (jiyu kumite) po zawodnicze shiai kumite. W sportowym kumite według przepisów WKF 1 punkt przysługuje za uderzenie w tułów, 2 punkty za kopnięcie w tułów i 3 punkty za kopnięcie w głowę. Głowę zawodnik może trafić tylko lekkim dotknięciem. Zakazany jest kontakt w szyję, ataki na stawy, uderzenia otwartą dłonią w twarz oraz uderzenia łokciami i kolanami. Style różnią się technicznie. Wado-ryu wywodzi się z jujutsu Shindo Yoshin-ryu i obok uderzeń zawiera dźwignie i rzuty. Goju-ryu kładzie nacisk na oddychanie w kata Sanchin i Tensho. Sanchin pochodzi z fujiańskiego White Crane, ćwiczy go także Uechi-ryu, a do Shito-ryu przejął go Kenwa Mabuni, który uczył się też u chińskiego mistrza Go Kenki. W kyokushin z pełnym kontaktem według przepisów WKO zakazane są uderzenia rękami i łokciami w głowę, dozwolone są jednak kopnięcia w głowę, kolana i kopnięcia w nogi.
Trening
Nauka karate opiera się na trzech elementach: kihon (techniki podstawowe), kata (z góry ustalone układy przeciw wyimaginowanym przeciwnikom) i kumite (walka). Japan Karate Association uważa kata za podstawę całego treningu. W sportowym kumite uderzenia zatrzymuje się tuż przed celem, zazwyczaj do jednego cala, a walka trwa zwykle około trzech minut. Do treningu należy etykieta, którą Britannica zalicza do cech karate, podobnie jak strój treningowy i system pasów. Na przykład w uniwersyteckim klubie JKA na Columbia University kłania się przy wejściu do dojo i przy wyjściu. Na początku zajęć ćwiczący ustawiają się według stopnia, klękają w seiza, krótko medytują (mokuso) i na komendy Shomen ni rei i Sensei ni rei kłaniają się przodowi dojo i nauczycielowi. Na końcu zajęć procedura się powtarza i recytuje się dojo kun.
Stopnie i postępy
System kyu i dan przejął Funakoshi w 1924 roku od Jigorō Kanō. Kolory pasów nie są jednolite w różnych stylach, a w niektórych stylach biały pas nosi się aż do pierwszego dan. Przykład z JKA (Shotokan): 10 kyu i 10 dan, minimalny czas oczekiwania 1 rok przed 1. i 2. dan, 2 lata przed 3. dan i 3 lata przed 4. dan. Na 3. dan i wyżej wymagany jest wiek co najmniej 18 lat, na 7. dan 50 lat i na 8. dan 60 lat. Egzamin obejmuje kihon, kata i kumite. Inne style mają własne regulaminy: Wado-ryu uważa 1.–5. dan za techniczne, a 6.–10. dan za honorowe, Kyokushin liczy kyu od 11. stopnia. Typowego czasu do czarnego pasa nie udało nam się w źródłach potwierdzić. Zależy on od stylu, organizacji i częstotliwości treningów.
Dla kogo
Przepisy WKF dzielą zawodników na kategorie do 14 lat (12–13 lat), kadetów (14–15), juniorów (16–17), do 21 lat i seniorów od 18 lat. Walka trwa u seniorów 3 minuty, u juniorów i kadetów 2 minuty, a w kategorii do 14 lat 1,5 minuty czystego czasu. Dzieci do 14 lat muszą mieć w kumite kask i ochraniacz tułowia. Kobiety rywalizują na mistrzostwach świata od 1980 roku. W Tokio 2020 miały trzy kategorie wagowe kumite i konkurencję kata. WKF organizuje też para-karate, oficjalne mistrzostwa świata odbywają się od 2014 roku. Minimalnego wieku w klubach ani kategorii weteranów WKF w źródłach nie znaleźliśmy. Metaanaliza 28 badań sportowego kumite podaje 88,3 urazu na 1 000 startów, w większości chodzi o stłuczenia o najmniejszej wadze, wstrząśnienie mózgu stanowi około 2% urazów. Zetaruk i in. (Br J Sports Med 2005) stwierdzili uraz z przerwą w treningu w ciągu roku u 30% ze 114 karateków Shotokan, u aikidoków w tej samej kohorcie u 51%.
Zawody
Mistrzostwa świata WKF odbywają się od 1970 roku co dwa lata. Seniorzy walczą w kumite w pięciu kategoriach wagowych: mężczyźni −60, −67, −75, −84 i +84 kg, kobiety −50, −55, −61, −68 i +68 kg. Walkę prowadzi sędzia główny (shushin) z czterema sędziami (fukushin). W kata zawodnik wykonuje formę z oficjalnej listy WKF, w turnieju olimpijskim nie wolno mu było powtórzyć formy. Drużynowe kata ćwiczy jednocześnie trzech zawodników, a w walce o medale prezentują także bunkai, analizę kata w parach. Kyokushin i inne style pełnokontaktowe organizują własne zawody poza WKF. Pierwszy światowy turniej Kyokushin odbył się w 1975 roku w Tokio. Karatecy odnieśli sukcesy także w kick-boxingu: Bill Wallace (Shorin-ryu) był w 1974 roku mistrzem PKA, K-1 World Grand Prix wygrali Andy Hug (Kyokushin, Seidokaikan) w 1996 roku i Semmy Schilt (Kyokushin, Ashihara Kaikan) w latach 2005, 2006, 2007 i 2009.
Sprzęt
Ćwiczy się w białym karategi z pasem odpowiednim do stopnia. W zawodach kumite WKF obowiązkowe są zatwierdzone rękawice w kolorze czerwonym lub niebieskim, ochraniacz zębów, ochraniacz tułowia, ochraniacze goleni i podbicia, a u mężczyzn suspensorium. Zawodnik nosi czerwony (aka) lub niebieski (ao) pas według losowania. W kata nie wolno podwijać rękawów, a okulary są zakazane.
Filozofia
Przyrostek do w nazwie karate-do odnosi się do duchowej strony sztuki. Dojo kun, krótkie zasady recytowane w dojo, podkreśla rozwój charakteru, wysiłek i uprzejmość. Funakoshi spisał Niju kun (Dwadzieścia zasad karate) z naciskiem na pokorę, szacunek i cierpliwość. Terminologia jest japońska: komendy zawodnicze, nazwy technik i kata. W kata wymaga się kiai i zapowiedzenia nazwy formy. Kata przechowują techniki stylu, w różnych stylach jest ich około stu, każde liczy od 20 do 70 ruchów. JKA uznaje około 26 standardowych kata Shotokan, Wado-ryu dziewięć oficjalnych.
Style i szkoły
Nazwy głównych stylów karate mówią o ich pochodzeniu. Shotokan wziął nazwę od dojo, które otworzył Funakoshi Gichin. Shoto było jego literackim pseudonimem, odzwierciedlającym zainteresowanie chińską poezją. Sam Funakoshi nie nazywał swojego karate Shotokan-ryu, a to określenie przyjęło się, by odróżnić jego szkołę od Shito-ryu, Goju-ryu i Wado-ryu. Funakoshi zmienił też nazwy kata: Heian, Bassai, Kanku, Tekki, Hangetsu, Jitte, Empi, Gankaku i Jion to japońskie odczytania chińskich znaków, które sam dla nich wybrał.
Czytaj dalej
Shito-ryu łączy pierwsze znaki nazwisk dwóch nauczycieli Mabuni Kenwa, czyli Itosu Anko (shi) i Higaonna Kanryo (to). Mabuni uczył pod tą nazwą od 1934 w osackim dojo Yoshukan, a w 1939, gdy otrzymał od Dai Nippon Butokukai tytuł renshi, formalnie założył Shito-ryu karatedo. Goju-ryu, styl twardy i miękki, nazwał Miyagi Chojun w 1929 od wersu z Kempo Hakku (Osiem praw pięści), według którego oddech jest zarazem twardością i miękkością. Wado-ryu założył Otsuka Hironori (1892–1982), który wywodził się zarówno z Shotokanu, jak i z jujutsu Shindo Yoshin-ryu. Wa w nazwie oznacza pokój i harmonię. Style różnią się też sposobem walki. Karate Funakoshiego nie znało walki swobodnej. Kumite powstało później na życzenie studentów uczelni wyższych, a JKA pod kierunkiem Nakayamy Masatoshiego opracowała dla nich zasadę sundome, czyli zatrzymanie techniki przed celem. Założyciel kyokushinu Oyama Masutatsu uczył się u Funakoshiego i u Yamaguchiego Gogena z Goju-ryu. Jego organizacja IKO Kyokushinkaikan powstała w 1964, a jej walka nazywana jest knockdown karate.
Dziś
Karate jest podzielone na style i organizacje. Japan Karate Federation zrzesza Goju-ryu, Shito-ryu, Shotokan i Wado-ryu i jest członkiem WKF. Karatedo jest zarazem jedną z dziewięciu dyscyplin Japońskiego Stowarzyszenia Budo obok judo, kendo, aikido czy Shorinji Kempo. Po śmierci założycieli kilka stylów się rozdzieliło: Shotokan na JKA, Shotokai i inne grupy po 1957 roku, Wado-ryu na trzy organizacje po 1982 roku, a kyokushin na IKO, Shinkyokushinkai i inne po 1994 roku. Stopnie nadaje każda organizacja samodzielnie, a ich wzajemnego uznawania nie udało nam się udokumentować. Z karate w pełnym kontakcie wyrósł kickboxing. Na stadionie Lumpinee w Bangkoku trzech karateków z dojo Masutatsu Oyamy zmierzyło się z tajskimi bokserami (źródła podają luty 1964 lub 12 lutego 1963), w USA pierwszą uznaną walkę full contact w 1970 roku wygrał Joe Lewis ze Shorin-ryu, a WAKO zaczynała jako World All-Style Karate Organization.
W kulturze
Film The Karate Kid miał premierę 22 czerwca 1984, wyreżyserował go John G. Avildsen, a w USA zarobił 91 milionów dolarów przy budżecie około ośmiu milionów. Producent Jerry Weintraub zainspirował się doniesieniem o chłopcu, który nauczył się karate z powodu szykan, a scenarzysta Robert Mark Kamen czerpał z własnego treningu u mistrza z Okinawy. Walki zchoreografował Pat E. Johnson, a wśród kaskaderów był Fumio Demura. Film doczekał się trzech kontynuacji, remake'u z 2010 i serialu animowanego. Opowieść ożywił w 2018 serial Cobra Kai z udziałem Ralpha Macchio i Williama Zabki. Powstał dla serwisu subskrypcyjnego YouTube, a po przeniesieniu pierwszych dwóch sezonów na Netflix pod koniec sierpnia 2020 stał się w USA najchętniej oglądanym programem Netflixa. Nie udało nam się potwierdzić na podstawie źródeł, czy film lub serial zwiększyły liczbę ćwiczących.
Ciekawostki
Karate weszło do programu olimpijskiego decyzją podjętą na igrzyskach w Rio 2016 i zadebiutowało w Tokio 2020 w Nippon Budokan z osiemdziesięcioma sportowcami, po równo mężczyznami i kobietami. Wcześniej pojawiło się na Młodzieżowych Igrzyskach Olimpijskich w Buenos Aires 2018. Osiem tytułów olimpijskich zdobyło osiem różnych krajów: Japonia, Hiszpania, Egipt, Włochy, Bułgaria, Francja, Iran i Serbia. Pierwszym mistrzem olimpijskim w kumite mężczyzn został Francuz Steven Da Costa, który w kategorii do 67 kg wygrał wszystkie siedem walk, a w finale pokonał Turka Eraya Samdana 5:0. Hiszpanka Sandra Sanchez wygrała kata z wynikiem 28,06 punktu i w wieku niespełna czterdziestu lat została najstarszą hiszpańską mistrzynią olimpijską. Bułgarka Ivet Goranova wygrała kategorię do 55 kg i przyniosła Bułgarii pierwsze olimpijskie złoto od 2008. W finale powyżej 75 kg Saudyjczyk Tareg Hamedi powalił kopnięciem w pierś Irańczyka Sajada Ganjzadeha, którego odniesiono na noszach. Hamedi został zdyskwalifikowany, a złoto przypadło Ganjzadehowi. Japan Karate Association organizuje co trzy lata mistrzostwa świata o Puchar Funakoshi Gichin.
Style i odmiany
Styl karate w pełnym kontakcie, który rozwinął Masutatsu Oyama. Walczy się bez rękawic, kopnięcia w głowę są dozwolone, uderzenia pięścią i łokciem w twarz nie.
Styl karate wywodzący się z nauczania Gichina Funakoshiego w Tokio, nazwany od jego dojo. Opiera się na głębokich postawach, kihon i kata, rywalizuje się na punkty z kontrolą trafienia.
Okinawski styl karate założony przez Chojuna Miyagiego. Nazwę „twardy-miękki” wziął z wersu chińskiego tekstu Bubishi, a znakiem rozpoznawczym stylu jest oddechowa kata Sanchin.
Japoński styl karate założony w Osace przez Kenwę Mabuniego. Nazwę złożył z pierwszych znaków imion dwóch nauczycieli, Itosu i Higaonny, a styl jest znany z dużej liczby kata.
Rodzina okinawskich linii wywodzących się z shuri-te. Nazwa odsyła do Shaolinu, ale jest to przyznanie się do tradycji, a nie dowód bezpośredniej linii.
Historyczny nurt karate z Okinawy ze stołecznego miasta Shuri, łączony z Matsumurą Sokon i Itosu Anko. Wyszły z niego Kobayashi-ryu, Shorin-ryu i japońskie Shotokan.
Japoński styl karate założony przez Hironori Otsukę, posiadacza najwyższej licencji jujutsu Shindo Yoshin-ryu. Zamiast twardej osłony opiera się na ruchu ciała poza linię ataku (taisabaki).
Okinawskie karate stworzone przez Tatsuo Shimabuku, nazwane w 1956 roku. Rozpoznaje się je po pionowej pięści z kciukiem na górze i zasłonach mięśniem przedramienia, a nie kością.
Okinawskie karate o chińskim rodowodzie, oparte na tygrysie, żurawiu i smoku. Poznaje się je po uderzeniu jednym kłykciem i po hartowaniu ciała.
Japońskie karate pełnokontaktowe Ashihary Hideyukiego z 1980 roku. Opiera się na sabaki, czyli odprowadzeniu ataku i kontrze z boku lub od tyłu.
Pojęcie klasyfikacyjne, a nie szkoła. Podział karate na siłowe Shorei i lekkie Shorin stosował Funakoshi, ale źródła nie zgadzają się, co dokładnie oznacza.
System Eda Parkera z USA z korzeniami u hawajskiego nauczyciela Williama Chowa, oparty na 154 nazwanych sekwencjach samoobrony i pasach aż do 10. danu.
Okinawskie karate założone po wojnie w Kumamoto przez lekarza Tsuyoshiego Chitose. Nazwa znaczy „tysiąc lat Tang” i nawiązuje do chińskich korzeni.
Karate Motobu Chokiego oparte na kata naihanchi, walce z bliska i jednoczesnej pracy obu rąk (me-oto-de). Szkoła wywodzi swoje powstanie z 1922 roku.
Odłam Shorin-ryu założony w Nahie w 1947 roku przez Shoshina Nagamine'a. Nazwa "sosnowy las" czci Matsumurę i Matsumorę, program obejmuje 18 kata.
Karate z Okinawy Seikena Shukuminego z lat 1949–1953, oparte na nieoczekiwanym ruchu w trzech wymiarach i na własnych kata, takich jak Sansai.
Okinawska szkoła Shorin-ryu z 1962, założona przez Shimabukuro Zenryo, ucznia Kyan Chotoku. Dodała własne kata Wanchin.
Okinawska gałąź karate założona w 1975 przez Nakazato Shugoro, ucznia Chibana Choshin z linii Kobayashi Shorin-ryu.
Karate pełnokontaktowe założone przez Ninomiya Joko w 1988 roku, z siedzibą w Denver. Opiera się na sabaki, czyli odchyleniu ataku i przejściu w martwy punkt przeciwnika.
System zawodów karate z ochraniaczami Super Safe ze szkoły Kenkokan. Według WKKF przedstawiono go w 1980 roku i dopuszcza uderzenia w twarz i w tułów.
Okinawska gałąź Goju-ryu założona w 1952 przez Yagi Meitoku. Ma własną serię pięciu kata Meibuken, nazwanych od chińskich konstelacji.
Historyczny nurt karate Okinawy z portowego miasta Naha, związany z Higaonną Kanryo i jego uczniem Miyagim Chojun. Wyszło z niego Goju-ryu, obok prowadzi się Ryuei-ryu.
Styl karate z Okinawy, którego twórcą był Nakamura Shigeru, a który według Ryukyu Shimpo promował walkę w ochraniaczach i system walk knockdown.
Okinawskie karate rodziny Nakaima, spokrewnione z Goju-ryu i znane z kata Anan i Ohan. Olimpijski mistrz kata Kiyuna Ryo pochodzi z tego stylu.
Styl karate Yoshinao Nanbu, według angielskiej Wikipedii ucznia Chōjirō Taniego. Wikipedia podaje powstanie w Paryżu w 1971 roku, później Nanbu przeszedł do nanbudo.
Japońska linia Goju-ryu założona przez Tasaki Shuji, ucznia Yamaguchi Gogen. Prowadzi ją Fujiwara Seiichi, a dojo ma w ponad trzydziestu krajach.
Japońskie karate Konishi Yasuhiro, który oprócz karate trenował jujutsu i kendo. Według Wikipedii styl powstał w 1933, a dziś kieruje nim Ryobukai.
Okinawska gałąź Shorin-ryu, którą założył w Naha Higa Yuchoku. Typowe jest ćwiczenie z makiwarą i w parach kakie.
Okinawska gałąź Kobayashi Shorin-ryu, którą prowadził Miyahira Katsuya. Ma własne kata Tetsu Shou, a pierwsze dojo powstało w 1948.
Szkoła karate z gałęzi Shorinji-ryu, którą według jej witryny założył Isamu Tamotsu w 1955 roku w Kagoshimie. Walka według niej odbywa się w ochraniaczach bogu.
Japońskie karate Koriego Hisataki z lat powojennych: pionowa pięść, kopnięcie piętą i walka w ochraniaczach, z której wyrósł system zawodów koshiki karatedo.
Historyczny nurt karate z Okinawy z portu Tomari, dziś części Nahy. Za odnowiciela uchodzi Matsumora Kosaku, dziś powołują się na niego Matsubayashi-ryu, szkoły Shorin-ryu i Gohaku-kai.
Często zadawane pytania
Co robi się w karate?
Trening karate opiera się na trzech składnikach: kihon, czyli podstawowych technikach (postawy, uderzenia, kopnięcia i bloki), kata, ustalonych układach przeciwko wyobrażonym przeciwnikom, oraz kumite, walce. W sportowym kumite uderzenia zatrzymuje się tuż przed celem.
Jaka jest różnica między karate a judo?
Karate działa na dystansie uderzenia i kopnięcia, judo z pełnym oporem w rzutach i w parterze bez uderzeń. W 1922 roku założyciel judo Jigoro Kano zaprosił Funakoshi Gichin do Kodokanu, a karate przejęło potem od judo stopnie kyu i dan. Judo jest olimpijskie od 1964 roku, karate było w programie tylko w Tokio 2020.
Jakie są stopnie i pasy w karate?
Karate używa stopni uczniowskich kyu i stopni mistrzowskich dan. Kolory pasów nie są jednolite w różnych stylach. Na przykład w Kyokushin według regulaminu IKO 10. kyu zaczyna się od pasa pomarańczowego, a droga prowadzi przez niebieski, żółty, zielony i brązowy do czarnego pasa. W JKA od 3. dan wzwyż wymagany jest wiek co najmniej 18 lat.
Kiedy zacząć karate?
Regulamin zawodów Czeskiego Związku Karate ma najmłodszą kategorię dla dzieci do 7 lat, dalej następują młodzicy od 8 lat. Według Światowej Federacji Karate około dwie trzecie karateków na świecie ma mniej niż 14 lat, a dla zawodników do 14 lat obowiązują specjalne przepisy i obowiązkowy sprzęt ochronny.
Do czego służy karate?
Według Światowej Federacji Karate trening rozwija ruchliwość, wytrzymałość i koordynację oraz prowadzi do samokontroli, odwagi i honoru. Britannica zalicza do karate także nacisk na zasady grzeczności. Niezależnego badania o korzyściach karate nie udało nam się jeszcze znaleźć.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.