Boks
Walka wyłącznie pięściami w rękawicach, w kategoriach wagowych i rundach — najstarszy skodyfikowany sport walki.
Podstawowe informacje
Wielka BrytaniaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Porównania
Katalogi i bazy dla Boks
O sztuce walki Boks
Boks jest najstarszym z nowoczesnych sportów walki i jedynym opartym wyłącznie na pięściach. Walkę na pięści znały starożytna Grecja i Rzym, ale dzisiejsza postać wywodzi się z Anglii XVIII i XIX wieku: najpierw przepisy Broughtona z 1743 roku, potem London Prize Ring, wreszcie przepisy Queensberry z 1867 roku, które wprowadziły rękawice, trzyminutowe rundy i liczenie do dziesięciu. Technicznie boks jest wąski i właśnie dlatego głęboki. Ciosów jest pięć — prosty przedni, prosty tylny, sierpowy, podbródkowy i w szerszym ujęciu overhand — a cała umiejętność tkwi w tym, jak łączą się z pracą nóg, obroną i wyczuciem czasu. Uniki, zasłona, praca tułowiem i rytm ćwiczy się tak samo długo jak same ciosy. Trening ma utrwaloną postać: skakanka, walka z cieniem, tarcze, worek, sparingi. Składowa kondycyjna jest wysoka, bo rundy się powtarzają, a rozstrzyga zmęczenie. Boks amatorski (olimpijski od 1904 roku) stosuje krótsze rundy, w części kategorii kaski i punktację za trafienia; zawodowy idzie na dłuższym dystansie i inną taktyką. Najpoważniejszym ryzykiem są powtarzane wstrząśnienia mózgu — dlatego w ostatnich latach zmieniają się zarówno przepisy, jak i nadzór lekarski.
Historia
Walkę na pięści znały antyczne igrzyska olimpijskie od 688 roku p.n.e. Walka nie miała wtedy rund i trwała do poddania. Od 648 roku p.n.e. dołączył do niej pankration, który łączył techniki boksu i zapasów. Nowoczesny boks wywodzi się z Anglii. Pierwsze spisane przepisy wydał Jack Broughton 16 sierpnia 1743 roku: runda trwała do upadku, zakazane były uderzenia leżącego i chwyty poniżej pasa. London Prize Ring Rules z 1838 roku (rewizja 1853) w boksie na gołe pięści nadal dopuszczały chwyty i rzuty przeciwnika, faulem był tylko chwyt poniżej pasa lub za udo. Przepisy markiza z Queensberry z 1867 roku spisał John Graham Chambers, markiz je tylko poparł. Wprowadziły rękawice, trzyminutowe rundy z minutową przerwą, liczenie do dziesięciu i zakaz zapasów. W Wielkiej Brytanii powstało w 1880 roku Amateur Boxing Association. Na nowożytnych igrzyskach olimpijskich boks jest od 1904 roku, zabrakło go tylko w 1912 roku, gdy zakazywało go szwedzkie prawo.
Technika
Walczy się wyłącznie pięściami w rękawicach. Podstawowe uderzenia to jab, cross, hak i podbródkowy wyprowadzane przednią i tylną ręką oraz overhand. Postawa to orthodox (z przodu lewa ręka i noga) lub southpaw (z przodu prawa), kto je zmienia, jest switch-hitterem. Boksuje się na trzech dystansach: na dalekim (jab), średnim (haki i cross) i krótkim (podbródkowe, haki i klincz). Obrona opiera się na unikach (slip, bob and weave, praca nóg), odbijaniu, osłanianiu rękawicami i przedramionami oraz klinczu. Uderzenia bokserskie przejęły inne sztuki. Do muay thai przeszły jab, hak, podbródkowy i overhand. Karateka Joe Lewis, który trenował boks, wygrał 17 stycznia 1970 roku w rękawicach bokserskich pierwszą walkę kickbokserską w Ameryce Północnej. Założyciel krav maga Imi Lichtenfeld był w 1929 roku narodowym mistrzem w boksie. Jeet Kune Do Bruce’a Lee, zwycięzcy szkolnego turnieju bokserskiego w Hongkongu w 1958 roku, przejęło z boksu pracę nóg.
Trening
Trening tworzą bieganie, skakanka, walka z cieniem, worek ciężki i szybki oraz łapy, powtarzane w rundach. Początkujący według powszechnego opisu spędzają pierwszy okres głównie na kondycji i podstawach i sparują tylko od czasu do czasu. Sparing służy do ćwiczenia i kondycji, nie do wyłonienia zwycięzcy. Na przykład federacja szkocka dopuszcza go tylko zarejestrowanemu bokserowi pod nadzorem wykwalifikowanego trenera i po trafieniu w głowę stosuje protokół dotyczący wstrząśnienia mózgu. Według metaanalizy 17 badań boksu amatorskiego w treningu przypada 1,3 urazu na 1 000 godzin, najczęściej w kończynie górnej, głównie skręcenia i naciągnięcia. Pięcioletnie badanie brytyjskiej drużyny narodowej odnotowało więcej urazów w treningu niż w zawodach, najczęściej w dłoni. Typowej częstotliwości treningu nie udało nam się udokumentować.
Stopnie i postępy
Boks nie ma pasów ani stopni technicznych. Poziom pokazują walki: amatorzy dzielą się na nowicjuszy i zaawansowanych (open) oraz według wieku, zawodowcy budują rekord walk. Młodzież startuje w kategoriach juniorów (15–16 lat) i młodzieżowców (17–18 lat), mistrzostwa świata młodzieżowców odbywają się od 1979 roku, juniorów od 2001 roku.
Dla kogo
Zacząć można w dzieciństwie. Na przykład szkocka federacja rejestruje bokserów od 8 lat i dzieli ich na kategorie Cub (8–11), School (11–14), Junior, Youth i Elite (19–40). Najmłodsi walczą tylko w pojedynkach umiejętnościowych 3 × 1 minuta bez mocnych uderzeń i z obowiązkowym ochraniaczem głowy. Amerykańskie i kanadyjskie towarzystwo pediatryczne w stanowisku z 2011 roku zaleca sprzeciwiać się boksowi dzieci i młodzieży. Niektóre przepisy amatorskie mają kategorię weteranów od 41 lat z krótszymi rundami. Boks kobiet jest olimpijski od Londynu 2012, pierwszą zwyciężczynią była Nicola Adams, w Los Angeles 2028 będzie siedem kategorii zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Bezkontaktowe zajęcia dla osób z chorobą Parkinsona oferuje Rock Steady Boxing, metaanaliza ośmiu badań z 2025 roku nie wykazała jednak u pacjentów powyżej 60 lat istotnego wpływu na równowagę ani kondycję.
Zawody
Elitarne walki amatorskie World Boxing mają trzy rundy po trzy minuty. Od 2025 roku boks elitarny ma dziesięć kategorii wagowych dla każdej płci, z których program olimpijski wybiera siedem. Ocenia się głównie liczbę czystych trafień, potem ich jakość. Mężczyźni w elitarnym boksie amatorskim występują od 2016 roku bez ochraniaczy głowy, kobiety noszą je nadal. Walka zawodowa ma rundy po trzy minuty, mistrzowska najwyżej dwanaście, WBC skróciła walki mistrzowskie z piętnastu rund w 1983 roku po śmierci Kim Duk-koo. Punktuje się systemem dziesięciu punktów. Tytuły mistrzowskie przyznają organizacje WBA, WBC, IBF i WBO. Na głowę i szyję przypada w zawodach amatorskich według metaanalizy mediana 72 % urazów. Australijskie badanie prospektywne podaje jako najczęstszy rodzaj urazu wstrząśnienie mózgu, jedną trzecią wszystkich urazów.
Sprzęt
Do treningu należą rękawice, bandaże, ochraniacz na zęby i do sparingu ochraniacz głowy. Rękawice amatorskie mają 10, 12 lub 16 uncji, zawodowe 8 do 12 uncji, sparingowe bywają cięższe o 2–4 uncje. Bandaże usztywniają pięść przed złamaniem kości śródręcza. Przepisy szkockie nakazują ochraniacz głowy wszystkim oprócz elitarnych mężczyzn na zawodach elitarnych, którym jest zakazany. Boksuje się na ringu o boku 4,9 do 7,3 m. Czerwony narożnik tradycyjnie należy do wyżej usytuowanego lub gospodarza, niebieski do gościa. Kwadratowy ring wprowadziło Pugilistic Society w 1838 roku, przydomek squared circle przypomina koło rysowane na ziemi.
Filozofia
Już pierwsza z reguł markiza Queensberry z 1867 roku domaga się „uczciwej walki w stójce” na ringu o boku 24 stóp. Kolejne reguły zakazały zapasów i obejmowania oraz nakazały nowe rękawice najlepszej jakości. Powalony bokser miał dziesięć sekund, by wstać bez cudzej pomocy. Na tych zasadach boks opiera się do dziś, choć przepisy wielokrotnie się zmieniały. Olimpijska federacja World Boxing ma od 2025 roku kodeks etyczny. Zobowiązuje on sportowców, trenerów, sędziów i działaczy do szanowania olimpijskich wartości przyjaźni, solidarności i fair play, zakazuje ustawiania walk i wymaga od sędziów bezstronności i niezależności. Kodeks wyraźnie chroni też bezpieczeństwo bokserów i ich opiekę medyczną.
Style i szkoły
Boks ma dwie główne odmiany o odmiennych przepisach: olimpijską (dawniej amatorską) i zawodową. W walce olimpijskiej punktuje pięciu sędziów systemem dziesięciu punktów, a runda nie może zakończyć się remisem. Decyduje liczba trafień w tułów oraz w przednią i boczną część głowy, a także przewaga techniczna i taktyczna. Za każde ostrzeżenie bokser traci punkt u wszystkich sędziów, a trzecie ostrzeżenie oznacza dyskwalifikację. Walka kończy się także wtedy, gdy bokser zostaje w jednej rundzie trzykrotnie powalony. Walka zawodowa jest planowana na 4, 6, 8, 10 lub 12 rund. Według ujednoliconych przepisów północnoamerykańskich komisji bokserskich punktuje trzech sędziów, a po każdym nokdaunie następuje obowiązkowe liczenie do ośmiu. Zasada trzech nokdaunów w rundzie ani liczenie na stojąco tu nie obowiązują, a powalonego boksera nie ratuje gong w żadnej rundzie. Tytuły zawodowe przyznają obok siebie różne organizacje. WBC powstała 14 lutego 1963 roku, założyło ją jedenaście krajów, wśród nich USA, Meksyk, Argentyna, Filipiny i Francja. IBF wyrosła z amerykańskiej United States Boxing Association, a jej międzynarodową część założono w listopadzie 1983 roku w Newark. WBO powstała w 1988 roku i ma siedzibę w San Juan w Portoryko.
Dziś
MKOl w 2023 roku odebrał uznanie federacji IBA (dawniej AIBA), po raz pierwszy w historii w przypadku federacji międzynarodowej. Boks olimpijski prowadzi dziś World Boxing, założona w kwietniu 2023 roku i upoważniona do turnieju igrzysk w Los Angeles 2028. W Czechach boks według Czeskiego Komitetu Olimpijskiego prowadzi Czeska Asocjacja Bokserska, członek World Boxing, IBA przyjęła w 2024 roku konkurencyjną Czech Boxing Federation. Z MMA boks zderzył się już na UFC 1 w 1993 roku, gdy bokser Art Jimmerson z jedną rękawicą poddał się Royce’owi Gracie po obaleniu. Mistrzyni świata w boksie w trzech kategoriach wagowych Holly Holm przeszła natomiast do MMA i w 2015 roku pokonała Rondę Rousey. Ze zapasów przyszedł Dan Hodge, srebrny medalista stylu wolnego na igrzyskach w 1956 roku, który w 1958 roku wygrał chicagowski turniej Golden Gloves w wadze ciężkiej. Mistrz MMA Conor McGregor przegrał w 2017 roku walkę bokserską z Floydem Mayweatherem przez TKO w 10. rundzie. Przegląd 39 badań o ochraniaczach głowy podaje, że dobrze chronią przed ranami ciętymi i złamaniami czaszki, ich działanie przeciw wstrząśnieniu mózgu jest jednak niepewne.
W kulturze
Rocky z 1976 roku zdobył na gali Oscarów w 1977 roku nagrody za najlepszy film, reżyserię i montaż. Sylvester Stallone był nominowany za główną rolę i za scenariusz, co według Akademii przed nim udało się tylko Charlesowi Chaplinowi i Orsonowi Wellesowi. Raging Bull przyniósł w 1981 roku Oscary Robertowi De Niro za główną rolę i Thelmie Schoonmaker za montaż. Oba filmy wpisała Library of Congress do amerykańskiego National Film Registry, Raging Bull w 1990 roku i Rocky w 2006 roku. Million Dollar Baby Clinta Eastwooda zdobył w 2005 roku cztery Oscary, w tym za najlepszy film, a The Fighter w 2011 roku dwa Oscary za role drugoplanowe, dla Christiana Bale'a i Melissy Leo. W malarstwie boks uchwycił George Bellows. Jego obraz Stag at Sharkey's z 1909 roku należy do Cleveland Museum of Art. Muzeum przypomina, że publiczny boks był wówczas w Nowym Jorku nielegalny, więc walki urządzano jako prywatne imprezy klubowe, w których goście bokserzy byli tymczasowymi członkami klubu. Do tej praktyki nawiązuje też tytuł obrazu Bellowsa Both Members of This Club z tego samego roku, który należy do National Gallery of Art w Waszyngtonie.
Ciekawostki
Bokserzy starożytnych igrzysk olimpijskich owijali dłonie i przedramiona miękkimi skórzanymi rzemieniami. Gdy w 1880 roku zaczynał się zorganizowany boks amatorski, miał tylko pięć kategorii wagowych: kogucią do 54 kg, piórkową do 57 kg, lekką do 63,5 kg, średnią do 73 kg i ciężką bez limitu. Dziś World Boxing ma ich dziesięć dla mężczyzn i dziesięć dla kobiet. Zasady Queensberry uznawały za powalonego także boksera, który bezradnie zwisa na linach z nogami nad ziemią, i zabraniały sekundantom wchodzić na ring w czasie rundy. Rękawice nie przyjęły się jednak od razu. Jeszcze 8 lipca 1889 roku o tytuł mistrzowski walczono gołymi pięściami w walce Johna L. Sullivana. Według dzisiejszych ujednoliconych przepisów zawodowych bokser, który wypadnie z ringu, ma 20 sekund na powrót bez cudzej pomocy. Światowe Stowarzyszenie Lekarzy w 1983 roku na zgromadzeniu w Wenecji wezwało do zakazu boksu, a stanowisko potwierdziło w rewizjach z lat 2005 i 2017.
Style i odmiany
Sportowa forma boksu z licencją od 18 lat: do dwunastu rund, bez kasków, trzech sędziów i tytuły organizacji WBA, WBC, IBF i WBO.
Zasady angielskiego boksu na gołe pięści z 1838 roku, zrewidowane w 1853. Runda kończyła się upadkiem, liczba rund była nieograniczona, a ostatnia walka o tytuł według nich była w 1889.
Sportowa forma boksu według przepisów World Boxing, na igrzyskach olimpijskich od 1904 roku. Trzy rundy, pięciu sędziów, ochraniacze głowy u młodzieży i kobiet.
Często zadawane pytania
Czym jest boks?
Według Britannica boks to sport, w którym atakuje się i broni pięściami, zwykle w wyściełanych rękawicach. Wygrywa ten, kto pokona rywala na punkty albo pozbawi go zdolności do kontynuowania walki.
Jakie są zasady boksu?
W boksie olimpijskim punktuje się trafienia w tułów oraz w przednią i boczną część głowy, a liczy się też przewaga techniczna i taktyczna. Walka zawodowa według Unified Rules ma rundy po trzy minuty z minutową przerwą, trzech sędziów punktowych z systemem dziesięciu punktów i obowiązkowe liczenie do ośmiu po każdym nokdaunie.
Ile rund jest w boksie?
Walka olimpijska mężczyzn i kobiet ma trzy rundy po trzy minuty z minutową przerwą. Walka zawodowa jest planowana na 4, 6, 8, 10 lub 12 rund. Walki o mistrzostwo mają najwyżej 12 rund, które WBC skróciło z dawnych 15.
Czy boks jest niebezpieczny?
Światowe Stowarzyszenie Lekarzy w stanowisku z 1983 roku, zmienionym w latach 2005 i 2017, uważa boks za jakościowo odmienny od innych sportów i zaleca jego zakaz, głównym zmartwieniem jest przewlekła encefalopatia pourazowa. Do czasu zakazu zaleca licencje dla bokserów, zakaz udziału dzieci oraz badania neurologiczne przed walką i po niej.
Ile jest kategorii wagowych w boksie?
Zawody olimpijskiej federacji World Boxing mają dziesięć kategorii wagowych dla mężczyzn i dziesięć dla kobiet. Turniej olimpijski w Los Angeles 2028 ma po siedem dla każdej płci, mężczyźni od 55 kg do ponad 90 kg, a kobiety od 51 do 75 kg.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.