Judo
柔道Japońska sztuka rzutów i chwytów, olimpijska od 1964 roku; jej ideą jest wykorzystanie siły przeciwnika zamiast własnej.
Podstawowe informacje
JaponiaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Porównania
Katalogi i bazy dla Judo
O sztuce walki Judo
Judo stworzył Jigoro Kano w 1882 roku, wybierając z technik dawnych szkół jujutsu te, które da się ćwiczyć na pełnym oporze partnera, a niebezpieczne odrzucając. Powstał system, w którym można trenować na sto procent bez poważnych urazów — i właśnie dlatego judo rozeszło się po świecie szybciej niż jego poprzednicy. Podstawą jest rzut. Chodzi o to, by położyć rywala na plecy w sposób kontrolowany i zdecydowany; taki rzut (ippon) kończy walkę natychmiast. Gdy rzut się nie uda, walka trwa w parterze (ne-waza): trzymania, duszenia i dźwignie na łokieć. Kopnięć i uderzeń w zawodach nie ma wcale, istnieją tylko w układach pokazowych (kata). Judo jest sportem olimpijskim od 1964 roku (kobiety od 1992) i ma jedną z najlepiej rozwiniętych struktur zawodniczych w ogóle. Zachowuje przy tym wymiar wychowawczy, na który kładł nacisk Kano: zasady zachowania w dojo, ukłony, praca nad padami od pierwszych zajęć. Dla początkującego judo jest wyjątkowo dobrą podstawą. Uczy padać — umiejętności przydatnej także poza matą — i daje doświadczenie walki z prawdziwym oporem. Obciążenie stawów, zwłaszcza barków i łokci, jest jednak realne i daje o sobie znać z wiekiem; dobry klub dostosowuje do tego objętość treningu.
Historia
Judo stworzył Jigoro Kano (1860–1938) w 1882 roku ze szkół jujutsu Tenjin Shin’yo-ryu i Kito-ryu, które wcześniej studiował. Kodokan założył w lutym 1882 roku w świątyni Eisho-ji w Tokio, pierwszymi posiadaczami shodanu zostali w sierpniu 1883 roku Tsunejiro Tomita i Shiro Saigo. W 1922 roku Kano zaprosił do Kodokanu na pokaz Gichina Funakoshiego, a karate przejęło potem od judo system kyu i dan oraz strój treningowy. International Judo Federation powstała 11 lipca 1951 roku, w latach 1952–1965 kierował nią syn Kano, Risei Kano. MKOl przyjął judo do programu w 1960 roku, a od igrzysk w Tokio 1964 jest ono olimpijskie z jedynym wyjątkiem w 1968 roku. Kobiety walczą o medale olimpijskie od 1992 roku, w 1988 roku kobiece judo było sportem pokazowym.
Technika
Techniki dzielą się na rzuty (nage-waza) i techniki w parterze (katame-waza). Rzuty są ręczne, biodrowe i nożne, w parterze ćwiczy się trzymania, duszenia i dźwignie. W zawodach dźwignie są dozwolone tylko na staw łokciowy. Uderzenia i broń są zakazane w zawodach i w treningu wolnym, techniki uderzeniowe (atemi-waza) występują tylko w kata. Rzut oceniany jako ippon sędziowie oceniają według szybkości, siły, upadku na plecy i kontroli do zakończenia techniki. Dwa waza-ari także kończą walkę. Trzymanie w parterze wygrywa ippon po 20 sekundach. Za chwyt poniżej pasa lub złapanie za nogę zawodnik dostaje punkt karny shido, trzy shido oznaczają dyskwalifikację (hansoku-make), a skok głową w dół karany jest bezpośrednio hansoku-make.
Trening
Główną formą treningu jest randori, swobodne ćwiczenie z partnerem o różnej intensywności. Uchi-komi to powtarzane zakładanie techniki aż do momentu kake bez dokończenia rzutu. Od początku ćwiczy się cztery rodzaje padów (ukemi): do tyłu, na bok, do przodu i z przewrotem. Badanie dziesięciu judoków z brązowymi i czarnymi pasami zmierzyło podczas czterech randori po pięć minut tętno 174–183 uderzeń na minutę. Typowej częstotliwości treningów ani proporcji techniki, randori i kondycji nie udało nam się udokumentować. Na 123 zawodach międzynarodowych w latach 2005–2019 w stójce powstało 78% z 650 zarejestrowanych urazów, najczęstszym typem było skręcenie (43,31%). Na igrzyskach 2008–2016 przypadało 9,6 urazu na 1 000 minut walki, w zapasach olimpijskich 4,8. Najczęściej dotknięte bywa kolano, ramię i palce, głównym mechanizmem jest upadek po rzucie przez przeciwnika.
Stopnie i postępy
Międzynarodowo używa się sześciu stopni uczniowskich (od 6. do 1. kyu) z pasami białym, żółtym, pomarańczowym, zielonym, niebieskim i brązowym. Stopni mistrzowskich (dan) jest dziesięć: 1.–5. dan nosi czarny pas, 6.–8. dan czerwono-biały, 9. i 10. dan czerwony, ewentualnie czarny. Dziesiąty dan Kodokanu uzyskało tylko piętnaście osób. Minimalny wiek dla stopni uczniowskich wynosi w zależności od federacji od 3 do 15 lat, dla pierwszego danu jest to w Wielkiej Brytanii 15 lat, w USA zwykle 16 lat. Kodokan nadaje stopnie judokom z całego świata, ale warunki określają federacje krajowe. Irlandia na przykład stosuje system punktowy, punkty zbiera się za zwycięstwa nad brązowymi pasami. Minimalnych okresów między stopniami i typowego czasu do czarnego pasa nie znaleźliśmy w źródłach.
Dla kogo
Według przepisów IJF kadeci mają 15–17 lat, a juniorzy 15–20 lat, seniorzy nie mają górnej granicy, a w oficjalnych imprezach IJF mogą startować tylko zawodnicy od 15 lat. Zawody krajowe zaczynają się wcześniej: australijskie Judo Victoria dopuszcza dzieci do walki od 6 lat, do 15 lat walczą one bez dźwigni i duszeń, a walka trwa 2–3 minuty. Weterani IJF walczą od kategorii M6 (55–59 lat) do M9 (powyżej 70 lat), od M7 bez duszeń i z krótszą walką. Brytyjska federacja od 2022 roku zakazuje duszeń w każdej walce z uczestnikiem powyżej 60 lat. Przegląd 23 badań (2023) odnotował u części uczestników po treningu judo mniejszy lęk przed upadkiem, a u kobiet po menopauzie większą gęstość kości i poprawę równowagi.
Zawody
Walka trwa według przepisów IJF cztery minuty u seniorów, juniorów i kadetów. Mężczyźni i kobiety ze sobą nie walczą. Seniorzy startują w siedmiu kategoriach wagowych: mężczyźni −60, −66, −73, −81, −90, −100 i +100 kg, kobiety −48, −52, −57, −63, −70, −78 i +78 kg. Na igrzyskach w Tokio 2020 i Paryżu 2024 było siedem kategorii dla każdej płci. Od 2020 roku rozgrywa się także mieszane zawody drużynowe, drużynę tworzą trzej mężczyźni i trzy kobiety. Kodokan uznaje dziesięć kata, na przykład Nage-no-kata z piętnastoma rzutami ćwiczonymi na obie strony i Katame-no-kata z piętnastoma technikami w parterze. Zawodów w kata nie udało nam się w przepisach IJF potwierdzić.
Sprzęt
Judogi tworzy ciężka bawełniana kurtka (uwagi), lżejsze spodnie (shitabaki lub zubon) i bawełniany pas (obi). Na zawodach IJF można wystąpić tylko w białym lub niebieskim judogi, a zawodnik musi mieć oba kolory. Obowiązkowych ochraniaczy w przepisach nie znaleźliśmy, ćwiczy się na tatami.
Filozofia
Kano sformułował dwie zasady: seiryoku zenyo (maksymalnie skuteczne wykorzystanie energii) i jita kyoei (wzajemny pożytek). Główną ideą jest, że miękkość pokonuje twardość. Wśród dziesięciu kata Kodokanu są dwa samoobronne, Kodokan goshinjutsu i kobiece Joshi-goshinho w trzech częściach (Tai-sabaki, Ridatsu-ho i Seigo-ho). Dział kobiet Kodokanu działa od 1923 roku, Keiko Fukuda w 1972 roku została pierwszą kobietą z 6. dan. Budynek Kodokanu w Tokio ma pięć dojo, w tym kobiece i chłopięce, główne dojo ma 420 tatami.
Style i szkoły
Główny nurt judo wywodzi się z Kodokanu. Obok niego powstały dwie gałęzie, które się od niego odchyliły. Najbardziej znane jest kosen judo z japońskich uczelni technicznych (kosen), które od 1914 organizowały własne zawody z niemal nieograniczoną walką w parterze. Kodokan zareagował: w 1925 wprowadził surowe przepisy dotyczące przejścia z walki w stójce do walki w parterze i zakazał wszystkich dźwigni oprócz dźwigni na łokieć. Około 1929 dodał zasadę yusei-gachi, czyli zwycięstwo na podstawie lepszej postawy i techniki, gdy walka kończy się bez punktu. Główny nurt przesunął się więc w stronę rzutów, a kosen judo nadal rozwija pracę w parterze. Drugą gałęzią jest metoda Mikinosukego Kawaishiego, który przybył do Francji w 1935. Wprowadził tam siedem kolorów pasów (biały, żółty, pomarańczowy, zielony, niebieski, brązowy, czarny), podczas gdy Japonia używała tylko białego i czarnego, a japońskie nazwy technik zastąpił numerowanymi, tak że na przykład osotogari uczono jako rzut nogą numer 1. Kodokan uważał jego metodę za uproszczenie tradycyjnego judo, a spór podzielił Francuską Federację Judo, założoną w 1946, na frakcje Kawaishi i Kodokan, które połączyły się dopiero w 1956.
Dziś
Judo zarządza International Judo Federation z siedzibą w Budapeszcie, federacje krajowe zrzesza w pięciu unach kontynentalnych. Z judo wywodzi się brazylijskie jiu-jitsu. Mitsuyo Maeda, judoka Kodokan z 4. dan, przypłynął w 1914 roku do Brazylii. W 1917 roku jego pokaz w Belém zobaczył czternastoletni Carlos Gracie, judo uczył się potem od Maedy lub od jego ucznia Jacyntho Ferro. Kodokan w 1925 roku ograniczył w przepisach zawodów walkę w parterze, podczas gdy kosen judo pracę w parterze rozwija dalej i bywa porównywane z brazylijskim jiu-jitsu.
Czytaj dalej
Judocy stali także u początków aikido. Kenji Tomiki, członek klubu judo uniwersytetu Waseda, zaczął u Morihei Ueshiba w 1926 roku i później założył szkołę aikido Shodokan. W 1930 roku Kano obserwował pokaz w dojo Ueshiby w Mejiro i wysłał do niego studentów Kodokan, wśród nich Minoru Mochizukiego. Judoka Kodokan stał także u początków sambo. Vasily Oshchepkov uzyskał w Kodokan w 1917 roku nidan jako pierwszy Rosjanin i należy do twórców sambo. Na igrzyskach w 1964 roku ZSRR zdobył w judo cztery brązowe medale, dwa z nich w wadze lekkiej wywalczyli Oleg Stepanov i Ārons Bogoļubovs, obaj mistrzowie ZSRR w sambo. Gruzińskie judo ukształtowała tradycyjna walka w kurtkach chidaoba. Część kimarite uznawanych przez Japan Sumo Association pochodzi z judo, wśród nich ipponzeoi, rzut przez ramię jedną ręką. Zapaśnik sumo Kaio, który wcześniej trenował judo, pokonał nim w listopadzie 2000 roku Musashimaru.
W kulturze
Judo stoi na początku filmowej drogi Akiry Kurosawy. Jego pełnometrażowym debiutem reżyserskim był film Sanshiro Sugata z 25 marca 1943, nakręcony na podstawie powieści Tsunea Tomity z 1942, o której sfilmowanie Kurosawa poprosił studio Toho zaraz po wydaniu książki. Oryginalna wersja trwała 97 minut, zachowana trwa 79 minut, ponieważ studio rok później skróciło film bez Kurosawy. Na film Sanshiro Sugata odwoływała się też reklama. Postać Segata Sanshiro, której imię i charakter wywodzą się od bohatera Kurosawy, była maskotką konsoli Sega Saturn i w reklamach przerzucała zwykłych ludzi przez ramię. Judo ma w Japonii także komiksową bohaterkę. Od dziewczyny z popularnego komiksu judo Yawara przydomek Yawara-chan dostała judoczka Ryoko Tamura, mistrzyni olimpijska w kategorii do 48 kg z Sydney 2000.
Ciekawostki
Jigoro Kano w 1912 uczestniczył w olimpiadzie w Sztokholmie i spotkał tam Pierre'a de Coubertina, który w tym samym roku pochlebnie wspomniał o judo w Olympic Review. Do programu olimpijskiego judo weszło dopiero w Tokio 1964. Właśnie tam Holender Anton Geesink, wysoki na 198 centymetrów i ważący około 121 kilogramów, wygrał kategorię otwartą, pokonując w finale Japończyka Akio Kaminagę chwytem kesa-gatame. Był jedynym zwycięzcą spoza Japonii w zawodach judo na tych igrzyskach. Już w 1961 został pierwszym mistrzem świata, który nie był Japończykiem, trzeci tytuł mistrza świata dodał w 1965, a w latach 1987–2010 był członkiem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Kategoria otwarta zniknęła z olimpijskiego judo po igrzyskach w 1984. Japończyk Yasuhiro Yamashita wygrał między 1977 a 1985 203 walki z rzędu. Ma złoto z igrzysk w Los Angeles 1984 i cztery tytuły mistrza świata, a karierę zakończył w czerwcu 1985.
Style i odmiany
Judo japońskich wyższych szkół i uniwersytetów z nieograniczonym przejściem do walki w parterze. Pierwszy turniej odbył się w Kioto w 1914 roku, dziś kontynuuje go Nanatei.
Francuska metoda nauczania judo Kawaishiego Mikinosuke, z francuskimi nazwami i ponumerowanymi technikami. Łączą się z nią kolorowe pasy, od 1956 roku współistniała z Kodokanem.
Często zadawane pytania
Co znaczy judo?
Judo znaczy łagodna droga. Stworzył je Jigoro Kano w 1882 roku i w tym samym roku otworzył szkołę Kodokan, której nazwa oznacza miejsce, w którym studiuje się drogę.
Do czego służy judo?
Międzynarodowa Federacja Judo opiera program Judo in Schools na ośmiu wartościach (przyjaźń, honor, szacunek, skromność, uprzejmość, odwaga, samokontrola i szczerość) i wskazuje korzyści dla rozwoju fizycznego, psychicznego i społecznego dzieci. Systematyczny przegląd badań z 2018 roku wykazał u ćwiczących dzieci lepszą gęstość kości ramion, ruchliwość, wytrzymałość mięśniową i zwinność, ale judo nie było konsekwentnie lepsze od innych sportów.
Jakie są pasy w judo?
Według regulaminu egzaminów Czeskiego Związku Judo stopnie uczniowskie prowadzą od 6. kyu z białym pasem przez żółty, pomarańczowy, zielony i niebieski do brązowego pasa 1. kyu, a pomiędzy nimi są dwukolorowe stopnie pośrednie. Stopnie mistrzowskie dan zaczynają się od czarnego pasa, a 1. dan można według przepisów IJF zdobyć od 15 lat.
W jakim wieku zacząć judo?
Regulamin egzaminów Czeskiego Związku Judo ustala dla pierwszego stopnia uczniowskiego po białym pasie minimalny wiek 6 lat, a między kolejnymi stopniami co najmniej sześć miesięcy.
Jaka jest różnica między judo a jiu-jitsu?
Judo stworzył Jigoro Kano ze starych szkół jujutsu, z których usunął najniebezpieczniejsze techniki i dodał wolny trening randori. Brazylijskie jiu-jitsu rozwinęło się potem z judo Kodokan. Judo rozstrzyga się głównie rzutem, brazylijskie jiu-jitsu punktuje pozycje w parterze, a wygrywa się przez poddanie.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.