Khuresh
Tuwiński zapas narodowy z Syberii, główna konkurencja święta Naadym. Bez kategorii wagowych, przegrywa ten, kto dotknie ziemi, a zapaśnik przed walką i po niej tańczy lot orła devig.
Podstawowe informacje
RosjaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Katalogi i bazy dla Khuresh
O sztuce walki Khuresh
Khuresh to tuwiński zapas, sport narodowy Republiki Tyva w południowej Syberii. Nie udało nam się potwierdzić, kiedy powstał. Najstarsze pisemne opisy pochodzą od podróżników z końca XIX i początku XX wieku: Raikov opisał w 1897 roku przy klasztorze w Todzha zapaśników, którzy atakowali jak koguty, a przegrywał ten, kto dotknął ziemi ręką lub upadł, Kon zaś od 1903 do 1904 roku zapisał obrzęd przed walką i po niej. Według etnografki Sanchai zapas jest częścią tuwińskiego eposu bohaterskiego.
Czytaj dalej
Walczy się w stójce, a istotą jest utrzymanie się na nogach. Dokładna zasada przegranej różni się w źródłach: Sanchai pisze o dotknięciu na trzech podporach, referat Tomsk Polytechnic University o dotknięciu ziemi dowolną częścią ciała poza stopami. Nie walczy się na łopatki ani na przytrzymanie, przeciwnik musi tylko znaleźć się na ziemi. Walka w parterze oraz bolesne dźwignie i duszenia są zakazane, a tradycyjnie nie zwraca się uwagi na wagę ani wiek, więc w jednym turnieju spotykają się mężczyźni o bardzo różnej posturze. Turniej rozgrywa się na zewnątrz systemem pucharowym, a zwycięzca ostatniej pary jest absolutnym mistrzem. Khuresh jest w równym stopniu obrzędem co sportem. Taniec orła devig, z rozpostartymi ramionami i obrotami ciała, wykonuje się według Sanchai trzykrotnie: przez wszystkich zapaśników na początku, przed walką i po niej przez zwycięzcę. Pokonany rozwiązuje troki i przebiega pod uniesionymi ramionami zwycięzcy, który symbolicznie otrzepuje mu kurz z ramion, a zwycięzca potem rozrzuca w tłum poczęstunek ze stołu. Tradycyjny strój tworzą miękkie wysokie buty, skórzane spodenki z ornamentem i krótka kurtka z długimi rękawami i troczkami. Zapaśnikowi towarzyszy sekundant, który go chwali, tańczy devig i dopinguje go. Główną imprezą jest letnie święto Naadym, które na szczeblu państwowym odbywa się od 1922 roku i którego podstawą są khuresh, jazda konna i łucznictwo. Zwycięzcy otrzymują tytuły honorowe: najwyższy Chaan (słoń), potem Arzylan (lew) i Nachyn (sokół).
Historia
Nie udało nam się potwierdzić pochodzenia khureshu. Historiograficzny przegląd Artamonovej (2019) umieszcza najstarsze pisemne opisy na przełomie XIX i XX wieku: Raikov w 1897 roku opisał przy klasztorze w Todzha podczas święta maidyr zapaśników, którzy atakowali jak koguty, przegrywał ten, kto dotknął ziemi ręką lub upadł, a pierwszą nagrodę dostał zwycięzca wśród zwycięzców, Kon zaś od 1903 do 1904 roku zapisał obrzęd przed walką i po niej oraz strój z krótkich spodenek i koszuli, która była tylko obrzędowa. Etnografka Sanchai (Novye issledovaniya Tuvy, 2014) podaje jako pierwsze wzmianki zapiski podróżników Katanova i Kona i dodaje, że zapas jest częścią tuwińskiego eposu bohaterskiego. Wzmiankę u Rashida al-Dina z 1207 roku podaje tylko angielska Wikipedia i nie zweryfikowaliśmy jej. Według portalu Dziedzictwo kulturowe Tuwy pierwszy Naadym odbył się 28 lipca 1922 roku w Tuwińskiej Republice Ludowej, a według Tinikovej i Novoselceva (2026) święto uzyskało w 1922 roku status narodowego, a jego podstawą były khuresh, jazda konna i łucznictwo.
Czym się różni
Według referatu konferencyjnego Zhukova i Mongusha (Tomsk Polytechnic University) techniki i rzuty khureshu w stójce są praktycznie identyczne z technikami sambo, zapasów klasycznych i zapasów w stylu wolnym, a główna różnica leży w zasadach: walka w parterze oraz bolesne dźwignie i duszenia są zakazane, kategorii wagowych nie ma, a walka kończy się dotknięciem ziemi. Porównania z mongolskim bökhem, z którym khuresh najczęściej się łączy, nie znaleźliśmy w źródłach, a podręcznik uniwersytecki stawia je tylko jako pytanie kontrolne.
Technika
Oficjalnych zasad federacji nie znaleźliśmy, opis opiera się na źródłach etnograficznych i uniwersyteckich. Walczy się w stójce, ziemi mogą dotykać tylko stopy, a wygrywa ten, kto stoi i zmusi przeciwnika do dotknięcia ziemi, według referatu Tomsk Polytechnic University dowolną częścią ciała, według Sanchai za przegraną uznaje się dotknięcie na trzech podporach. Walka w parterze oraz bolesne dźwignie i duszenia są według Zhukova i Mongusha zakazane, a kategorii wagowych ani wiekowych tradycyjnie nie ma. Turniej rozgrywa się na zewnątrz systemem pucharowym, a zwycięzca ostatniej pary jest absolutnym mistrzem. Tradycyjny strój tworzą według Sanchai miękkie wysokie buty, skórzane spodenki z wytłaczanym ornamentem i krótka kurtka z długimi rękawami i troczkami, nazwy shodak i shuudak podaje referat konferencyjny TPU bez przyporządkowania. Taniec orła devig z rozpostartymi ramionami i obrotami ciała wykonuje się trzykrotnie: na początku przez wszystkich zapaśników, przed walką i po niej przez zwycięzcę. Po walce pokonany rozwiązuje troki i przebiega pod uniesionymi ramionami zwycięzcy, który symbolicznie otrzepuje mu kurz z ramion. Sekundanci, moge salykchylary, chwalą zapaśnika, tańczą devig i dopingują go podczas walki.
Trening
Podręcznik Tuvan State University Borba Khuresh (Oorzhak, Oorzhak, Khomushku, 2019) dzieli przygotowanie zapaśnika na fizyczne, techniczne, taktyczne, moralno-wolicjonalne i etyczne oraz zawiera rozdział o upadkach, asekuracji własnej i zapobieganiu urazom. Według Khomushku (Vestnik KGPU) w Tuwie od 2016 roku stosuje się projekt wprowadzający khuresh do przedszkoli, a od 2022 roku projekt resortowy ministerstwa edukacji. Republikański festiwal dziecięcy khureshu odbywa się od 2014 roku, a od 2020 roku jest międzynarodowy, z dziećmi w wieku od 4 do 16 lat z Mongolii i Kirgistanu i według autora z co najmniej tysiącem zapaśników.
Stopnie i postępy
Pozycję zapaśnika zapewniają tytuły honorowe. Według Biche-oola (Tuvinskaya Pravda, przejęte przez Tuva-Online 2012) za zwycięstwo we wszystkich rundach turnieju przyznawano tytuł Chaan (słoń), drugim najwyższym był Arzylan (lew), a trzecim Nachyn (sokół), tytuł Khartyga (jastrząb) został po rewolucji zniesiony, ale Tuva-Online w 2026 roku znów używa Khartyga moge. Zwycięzca turnieju Naadym 19 lipca 2024 roku w Kyzylu otrzymał tytuł Arzylan moge Republiki Tyva. Na turnieju Naadym w 2020 roku Eres Kara-Sal zdobył tytuł Chaan moge, pokonując w finale Sayin-Beleka Tyulyusha, również Chaan moge. Kto przyznaje tytuły i według jakich zasad, nie znaleźliśmy w źródłach.
Dziś
W rejestrze osób prawnych figurują dwie tuwińskie federacje: Federacja Tuwińskiego Zapasu Narodowego Khuresh Republiki Tyva, zarejestrowana 18 czerwca 2010 roku, oraz Federacja Zapasu Narodowego Tyva Khuresh Republiki Tyva, zarejestrowana 18 października 2021 roku z prezydentem Ayasem Mongushem. Ich wzajemnego stosunku nie zweryfikowaliśmy, a żadna nie ma witryny internetowej. Główną konkurencją jest turniej święta Naadym: 19 lipca 2024 roku odbył się na stadionie Khuresh w Kyzylu z udziałem zapaśników z Tuwy i Mongolii, w latach 2020 i 2021 wystartowało 128 najsilniejszych zapaśników, a zwycięzca otrzymał od rządu i ministerstwa sportu Tyvy 100 sztuk drobnego inwentarza, drugi 50. Według Mendota i Türkmena khuresh odbywa się także w noworoczne święto Shagaa. Na World Nomad Games khuresh nie jest rozgrywany jako dyscyplina, a Aidyn Mongush wygrał tam w 2018 roku w zapasach na pasy. Na liście UNESCO nie ma żadnego tuwińskiego elementu.
Ciekawostki
Według Sanchai zwycięzca po walce biegnie do stołu z poczęstunkiem i rozrzuca go w tłum, symbolicznie obdarowując widzów swoją siłą, a według Katanova darem był kawałek sera od noyona i głównego lamy. Klaskanie dłońmi o uda na końcu devigu jest tłumaczone jako zwrócenie uwagi na siłę nóg, ale badacze nie są zgodni. Raikov w 1897 roku porównał atak zapaśników do kogutów.
Często zadawane pytania
Czym jest devig?
Rytualny taniec orła z rozpostartymi ramionami. Według etnografki Sanchai zapaśnicy wykonują go trzykrotnie: wszyscy na początku, każdy przed walką, a zwycięzca po niej.
Czy w khureshu istnieją kategorie wagowe?
Nie. Tradycyjnie nie bierze się pod uwagę ani wagi, ani wieku, turniej rozgrywa się systemem pucharowym, a zwycięzca ostatniej pary jest absolutnym mistrzem.
Jakie tytuły może zdobyć zapaśnik khureshu?
Chaan (słoń) jest najwyższy, potem Arzylan (lew) i Nachyn (sokół). Tytuł Khartyga (jastrząb) został według Biche-oola po rewolucji zniesiony, ale prasa używa go w 2026 roku ponownie.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.