Buriacki böch
Narodowe zapasy Buriatów z rodziny mongolskiego bökh. Walczy się w staniu, w pasie, bez uderzeń, do upadku, a do rytuału przed walką należy taniec orła.
Podstawowe informacje
RosjaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Katalogi i bazy dla Buriacki böch
O sztuce walki Buriacki böch
Zapasy buriackie, po buriacku bühe barildaan, to narodowe zapasy Buriatów, należące do rodziny zapasów mongolskich, których formą macierzystą jest mongolski nádam. Nie mają założyciela, to tradycja ludowa. Walczy się w staniu, z obnażonym torsem i pasem z materiału owiniętym w szczególny sposób wokół talii i bioder. Uderzenia są zabronione, dozwolone są rzuty, podcięcia i pchnięcia. Tradycyjnie nie ma limitu czasu ani punktacji: walka kończy się upadkiem, a jeśli w ciągu pięciu minut nie ma rozstrzygnięcia, przeciwnicy muszą chwycić się za pasy. Co dokładnie oznacza upadek, w źródłach jest różnie, od dotknięcia ziemi dowolną częścią ciała po rzut na plecy u Buriatów leśnych.
Czytaj dalej
Korzenie tradycji opisują epos Geser i Tajna historia Mongołów z trzynastego wieku. Zapasy były częścią szamańskich obrzędów tajłagan i buddyjskich obrzędów oboo, klasztory zatrudniały własnych zapaśników, a chanowie tworzyli straż z najlepszych wojowników. Za władzy sowieckiej dostały limit czasu, punkty i strój sportowy i odbywały się jako państwowy Surcharban. Po 1991 roku wróciły do tradycyjnych zasad, a od połowy lat dziewięćdziesiątych większość zawodów na obszarach buddyjskich organizuje Tradycyjna Buddyjska Sangha Rosji, która znów wymaga tradycyjnych pasów i tańca orła. Dziś zapasy odbywają się podczas święta Eryn gurban naadan, od 2008 roku co roku przy datsanie Egitui, podczas Igrzysk Jordyńskich nad Bajkałem, podczas Wielkiej Nagrody Ałchanaju od 2005 roku, a od 2010 roku także w Moskwie i Petersburgu. Tradycyjną nagrodą był żywy baran, dziś może to być także samochód.
Historia
Najstarsze ślady zapasów w Buriacji widzi antropolog Stefan Krist w neolitycznych rysunkach naskalnych nad Bajkałem i nad Angarą, na których walczą postacie o zwierzęcych cechach, jest to jednak jego interpretacja, a nie bezpośredni dowód. Chińska kronika dynastii Liao z lat 907 do 1125 opisuje zawodowych zapaśników na weselach i uroczystościach cesarskich oraz przy szamańskich obrzędach o deszcz. Tajna historia Mongołów z trzynastego wieku opowiada, jak Czyngis-chan zaproponował walkę zapaśniczą Büri Bökha z Belgütejem, a sceny zapaśnicze zawiera także epos Geser.
Czytaj dalej
U Buriatów zapasy były częścią obrzędów tajłagan, które prowadził szaman ze zwierzęcą ofiarą, i obrzędów oboo, które prowadzili duchowni buddyjscy bez ofiary. Oba kończyły się ucztą i trzema męskimi grami. Chanowie i przywódcy rodów werbowali najlepszych zapaśników do swojej straży i urządzali walki po zwycięskich bitwach, a bogaci członkowie rodu żywili wybranego wojownika przez miesiące przed zawodami. W okresie buddyjskim walki urządzali lamowie, zwłaszcza podczas święta Majdar churał, a datsany zatrudniały własnych zapaśników, których lamowie wspierali, aby mogli trenować. Władze sowieckie urządzały zawody takie jak Surcharban na poziomie ajmaków, republikański Surcharban odbywał się co roku w Wierchnieudińsku, dzisiejszym Ułan Ude, a od początku lat trzydziestych doszły igrzyska kołchozowe. Zasady, strój i wyposażenie dostosowano do sportów międzynarodowych, wprowadzono limit czasu i punktację, zawody całkowicie pozbawiono ramy religijnej, a taniec orła zniknął z zawodów państwowych. Po 1991 roku państwowa administracja sportowa republiki zaczęła przywracać sporty tradycji, a w zapasach zrezygnowała z limitu czasu i punktów. Od połowy lat dziewięćdziesiątych Tradycyjna Buddyjska Sangha Rosji pod przewodnictwem chambo-lamy Damby Ajuszejewa powiązała zawody z obrzędami buddyjskimi i przejęła organizację większości imprez na obszarach buddyjskich.
Czym się różni
Mongolski nádam jest formą macierzystą, a buriacka nazywa się naadan. Türkmen i Okudan podają różnice w zasadach: Buriaci z Kudy używali pięści i nie liczyli dotknięcia ciałem jako porażki, Mongołowie chalchascy liczyli także dotknięcie kolanem, a Ojraci walczyli, aż przeciwnik dotknął ziemi plecami. Mongolski nádam ma do 1024 uczestników i tytuły naczin, zaan, arslan i awarga, których zapasy buriackie nie używają w ten sam sposób. Zapaśnicy w Buriacji, Mongolii, Tuwie i Turcji naśladują orła, wewnętrznomongolscy w Chinach lwa. Sposób owinięcia pasa jest według Türkmena i Okudana podobny do koreańskiego ssireum, ale Koreańczycy owijają go tylko wokół jednej nogi. Buriaci w odróżnieniu od innych Mongołów tańczą taniec w kręgu jochor, a ich obrzędy bardziej ukształtowało łowiectwo.
Technika
Walczy się w staniu, bez walki w parterze. Przeciwnicy mają obnażony tors i pas z materiału owinięty w szczególny sposób wokół talii i bioder: zapaśnicy z Agi używali pasa dalemba o długości od 2,5 do 3 metrów, zapaśnicy z Selengi wełnianego pasa owiniętego wokół talii i krocza. Według Türkmena i Okudana dziś walczy się w trykotach do kolan z zawiązanym pasem i w obuwiu sportowym, a tradycyjne wysokie buty gutul i kapelusz zostały według nich przejęte z mongolskiego nádamu.
Czytaj dalej
Uderzenia są zabronione, dozwolone są rzuty, podcięcia i pchnięcia. Walkę rozstrzyga upadek, źródła różnią się jednak w tym, czym upadek jest. Krist podaje dotknięcie ziemi trzema częściami ciała, Vokrug sveta dowolną częścią ciała, w tym ręką, ramieniem lub kolanem, także przypadkowe, a Türkmen i Okudan rozróżniają typ stepowy, w którym przegrywa dotknięcie ręką, kolanem lub ciałem, i typ leśny, w którym przeciwnik musi zostać rzucony na plecy. Styl selengijski i agijski stosują zasadę stepową. Tradycyjnie nie ma limitu czasu ani punktacji: główna walka trwa pięć minut, a jeśli nie ma rozstrzygnięcia, toczy się dalej w chwycie krzyżowym za pas bez limitu, aż ziemi dotknie jedna z trzech stref. Kto wyrwie się z chwytu przeciwnika za pas, choćby jedną ręką, przegrał. Przed walką zapaśnicy wykonują taniec orła dewech, a zwycięzcy powtarzają go po walce. Krist łączy go z orłem jako zwierzęciem kultur łowieckich, Vokrug sveta z lotem mitycznego ptaka Garudy. Według Türkmena i Okudana pokonany przechodzi po walce pod ramieniem zwycięzcy, a zwycięzca obchodzi arenę zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Trening
Koczownicy od dzieciństwa szkolili chłopców w strzelaniu z łuku, jeździe konnej i walce z bronią i bez niej, a zapasy były zarazem przygotowaniem i widowiskiem. Każdy ród wysyłał na Surcharban jednego zapaśnika, a bogaci członkowie rodu musieli się nim zająć. Dziś duchowieństwo buddyjskie stworzyło roczny sezon igrzysk od kwietnia do września, którego szczytem jest święto ku czci dwunastego chambo-lamy Daszi-Dorżo Itigiełowa (1852 do 1927). Według Türkmena i Okudana zawody od poziomu wsi po międzynarodowy odbywają się praktycznie co miesiąc. Nie udało nam się znaleźć w źródłach opisu dzisiejszego systemu treningowego.
Stopnie i postępy
Zapasy buriackie nie mają stopni ani tytułów, a mongolskie tytuły nádamu (naczin, zaan, arslan, awarga) nie są według Türkmena i Okudana u Buriatów używane w ten sam sposób. Kategorie wagowe w źródłach się różnią: Vokrug sveta podaje trzy (do 63 kg, do 75 kg i powyżej 75 kg), Türkmen i Okudan pięć (60, 70, 80, 90 i powyżej 90 kg). Nie udało nam się zdobyć pisemnych zasad, wiemy tylko o projekcie Narodowych Zasad Zapasów, który we wrześniu 2004 roku omawiało seminarium w Ułan Ude.
Dziś
We wschodniej Buriacji święto Eryn gurban naadan, trzy męskie gry, odnawiano stopniowo: w 1996 roku przy pięćdziesiątej rocznicy datsanu Iwołgińskiego, w 1997 roku na cześć wizyty mongolskiego lamy, od 2003 roku w ramach Majdar churałów, a od 2008 roku co roku przy datsanie Egitui. W zachodniej Buriacji, gdzie przeważa szamanizm, a datsanów jest mało, ważną rolę zachowały organizowane przez państwo Surcharbany. Igrzyska Jordyńskie pod górą Jord na zachodnim brzegu Bajkału odnowiono po ponad stu latach (Krist podaje rok 2000, gazety regionalne 2001), powtórzono je w 2005 i 2011 roku i nadal odbywają się co dwa lata, należą do nich dwudniowe zapasy i taniec w kręgu jochor.
Czytaj dalej
Wielka Nagroda Ałchanaju w Kraju Zabajkalskim odbywa się od 2005 roku, w pierwszej edycji u stóp góry Ałchanaj wzięło udział 66 zapaśników, a według Vokrug sveta to jedne z najbardziej prestiżowych zawodów, na które przyjeżdżają nawet zasłużeni mistrzowie sportu w zapasach w stylu wolnym i sambo bojowym. Od 2010 roku co roku odbywa się Bühe barildaan na Placu Czerwonym w Moskwie, podobnie jak Puchar Datsanu w Petersburgu z uczestnikami z Kaukazu, Powołża, Jakucji i Tuwy. Zawody są po okresie sowieckim znów komercyjne, ze sponsorami, relacjami medialnymi i nowoczesnymi nagrodami: tradycyjną nagrodą był żywy baran, którego zwycięzca niósł na ramionach, a na festiwalu Altargana 2012 zwycięzca zapasów narodowych wygrał samochód. Barildaan jest dziś także częścią przygotowań zawodników MMA i sambo bojowego, którzy startują w jego zawodach.
Ciekawostki
W 1969 roku lekki zapaśnik pokonał przeciwnika ważącego 120 kg, ponieważ dawniej przeciwnicy mogli bardzo różnić się wagą, a ciężcy mieli przewagę. W 1814 roku zapasy były częścią obchodów upadku Paryża w Kiachcie. W dziewiętnastym wieku prawosławni księża meldowali eparchii, że pogańskie gry z zapasami są popularne, a niektórzy zapaśnicy doznają poważnych obrażeń. W 1891 roku buriaccy zapaśnicy zostali zaprezentowani wielkiemu księciu Mikołajowi Aleksandrowiczowi, późniejszemu carowi Mikołajowi II. Igrzyska pod górą Jord opisał już w dziewiętnastym wieku etnograf Matwiej Changałow.
Często zadawane pytania
Jak wygrywa się w zapasach buriackich?
Przewróceniem przeciwnika. Walczy się w staniu, uderzenia są zabronione, a tradycyjnie nie ma limitu czasu ani punktacji. Co liczy się jako upadek, w źródłach jest różnie, od dotknięcia ziemi dowolną częścią ciała po rzut na plecy u Buriatów leśnych.
Czym zapasy buriackie różnią się od mongolskiego bökh?
Mongolski nádam jest formą macierzystą, a zapasy buriackie z niego wywodzą się, różnią się szczegółami zasad i tym, co liczy się jako upadek. Mongolskie tytuły nádamu nie są u Buriatów używane w ten sam sposób, a Buriaci tańczą ponadto taniec w kręgu jochor.
Gdzie dziś uprawia się zapasy buriackie?
Podczas świąt Eryn gurban naadan i Surcharban w Buriacji, podczas Igrzysk Jordyńskich nad Bajkałem, na Wielkiej Nagrodzie Ałchanaju w Kraju Zabajkalskim, a od 2010 roku także na turniejach w Moskwie i Petersburgu.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.