Muay Chaiya
มวยไชยาPołudniowa linia boksu tajskiego z Chaiyi w Surat Thani. Ciasna garda, łokcie i kolana z bliska, obrona i atak w jednym rytmie, zasada czterech po: bronić, odbić, zamknąć, otworzyć.
Podstawowe informacje
TajlandiaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Katalogi i bazy dla Muay Chaiya
O sztuce walki Muay Chaiya
Muay Chaiya to południowa linia tradycyjnego boksu tajskiego z Chaiyi, dziś powiatu w prowincji Surat Thani. Według tradycji ustnej założył ją mnich zwany Pho Than Ma, który pod koniec panowania Ramy III przybył z Bangkoku i został opatem świątyni Wat Thung Chap Chang. Ekchai uważa, że był to raczej wojownik z Bangkoku uczący boksu środkowosiamskiego, a boks z Chaiyi jest młody, powstały wraz z odbudową miasta za Thonburi. Za Ramy V styl wspierał zarządca Chaiyi Phraya Wachi Sattayarak, z urodzenia Kham Sriyaphai (1844 do 1914). Jego uczeń Plong Chamnongthong po zwycięstwie przed królem otrzymał tytuł muen, a syn zarządcy Khet Sriyaphai (zmarł w 1978) przeniósł styl do Bangkoku, gdzie dalej rozpowszechniał go jego uczeń Thonglor Yalae (zmarł w 1996).
Czytaj dalej
Vat określa Chaiyę jako boks ofensywny oparty na zasadzie czterech po, czyli bronić, odbić, zamknąć i otworzyć, oraz na łokciu z Chaiyi, który służy zarówno obronie, jak i atakowi. Starsze opisy przedstawiają go jako boks wewnętrznego kręgu z ciasną gardą, mocnymi postawami, krótką bronią łokciem i kolanem, gdzie obrona i atak biegną w jednym rytmie, oraz z rzutami, dociskaniem, chwytami i dźwigniami, które zniknęły z nowoczesnego muay thai. Najpierw uczy się podstawowej broni z naciskiem na łokieć, potem mistrzowskich technik mae mai, na przykład kroku yang sam khum. Podręcznik prowincjonalnego urzędu kultury z 2014 roku liczy dziewięć broni, piętnaście mae mai i 108 technik. Stopni ani szarf nie znaleźliśmy w źródłach. Walki odbywały się podczas święta świątyni Phra Borommathat Chaiya, dopóki Buddhadasa Bhikkhu ich nie zniósł, a po urzędowym zakazie wiązania sznurów na początku lat trzydziestych styl stał się raczej pokazem. Dziś podtrzymują go opracowania akademickie, szkolne programy w Surat Thani, kilka obozów w Chaiyi i Bangkoku oraz turystyka. IFMA prowadzi go jako jedną z pięciu dyscyplin muay boran.
Historia
Według tradycji ustnej muay Chaiya zaczyna się od mnicha zwanego Pho Than Ma, który pod koniec panowania Ramy III przybył z Bangkoku do Chaiyi i został opatem nieistniejącej już świątyni Wat Thung Chap Chang. Powodu jego przybycia tradycja nie zna. Ekchai uważa, że był to raczej wojownik z Bangkoku uczący boksu środkowosiamskiego, a legendę czyta jako ślad rozszerzania władzy Bangkoku na południe. Jego zdaniem boks z Chaiyi jest młody: po upadku Ayutthayi wojsko birmańskie wywiodło dawną ludność Chaiyi i spaliło miasto, więc styl powstał dopiero wraz z odbudową miasta za Thonburi. Phothipanya natomiast uznaje Chaiyę za najstarszą z czterech linii regionalnych, a przysłowie o nich mówi: ciężka pięść Korat, spryt Lopburi, dobre wykonanie Chaiya, szybkość Tha Sao.
Czytaj dalej
Za Ramy V styl wspierał zarządca Chaiyi Phraya Wachi Sattayarak, z urodzenia Kham Sriyaphai (1844 do 1914), który sam został uczniem. Jego najlepszy uczeń Plong Chamnongthong z wsi Lamet został wysłany do walki przed królem na Sanam Luang i otrzymał tytuł Muen Muai Mi Chue, razem z nim tytuły dostali zwycięzcy z Lopburi i Koratu. Walki odbywały się w Chaiyi podczas święta procesji posągu Buddy przy Phra Borommathat Chaiya oraz w hali Sala Kao Hong w Phum Riang, którą zarządca zbudował. Sznury z procesji napinano w koło jako ring, walczono w pięciu rundach ze zmianą par, bez ważenia i z dłońmi owiniętymi nicią. Buddhadasa Bhikkhu kazał później zlikwidować walki i zabawę na święcie, zostawiając tylko obrzędy religijne. Syn zarządcy Khet Sriyaphai przeniósł się do Bangkoku, uczył w Departamencie Robót Publicznych, rozpowszechniał styl ze swoim uczniem Thonglorem Yalae i zmarł w 1978. Thonglor założył z uczniami z Uniwersytetu Ramkhamhaeng krąg ochrony tajskiej walki i broni i zmarł w 1996. Według nauczyciela Praenga wiązanie sznurów zniesiono urzędowo od 1931 do 1932, bokserzy z Chaiyi nie mogli startować, a styl uznawano za pokaz. Vat dzieli dzieje na trzy epoki: do 1910 obrona i straż królewska, 1911 do 2014 walki świąteczne przekazywane ustnie, od 2015 komercjalizacja i turystyka.
Czym się różni
Przysłowie cytowane przez Phothipanyę ujmuje cztery linie regionalne: ciężka pięść Korat, spryt Lopburi, dobre wykonanie Chaiya, szybkość Tha Sao. Ekchai tłumaczy różnice między liniami trudnymi podróżami, prawnymi ograniczeniami ruchu, powstawaniem i upadkiem ośrodków politycznych w różnych czasach oraz trudnym rozpowszechnianiem podręczników. Wiązanie sznurów w Chaiyi nie sięga według niego daleko za nadgarstek, w Koracie aż do łokcia. Wai khru z Chaiyi ma według Phothipanyi tylko cztery ruchy, jest najprostsze i jedyne zawiera kontrolę oddechu truat lom, brakuje mu za to pokłonu przed królem thawai bangkhom, który mają Korat i Lopburi, a yang sam khum dzieli z Koratem, suea lak hang z Tha Sao. Południowi bokserzy według badania cytowanego przez Ekchai wolą kopnięcia i kolana od rąk, co nie zgadza się z naciskiem Vata na łokieć.
Technika
Vat określa muay Chaiya jako boks ofensywny oparty na zasadzie czterech po, czyli pong, pat, pit, poet: bronić, odbić, zamknąć, otworzyć, oraz na łokciu z Chaiyi, który służy do bronienia, odbijania, zamykania i otwierania. Według nauczyciela Praenga cztery po chronią ciało od palucha do włosów i uczą odbijać siłę napastnika z powrotem przeciw niemu. Starszy opis w MGR Online przedstawia Chaiyę jako styl bardzo ciasno zamknięty, z mocnymi postawami i ostrą krótką bronią łokciem i kolanem, gdzie obrona i atak biegną w jednym rytmie, oraz z rzutami, dociskaniem, chwytami i dźwigniami, które zniknęły z nowoczesnego muay thai. Generał policji Khun Phan nazwał go według Silpa Wattanatham boksem wewnętrznego kręgu z łokciami i kolanami.
Czytaj dalej
Nauka zaczyna się od podstawowej broni, pięści, nogi, kolana, łokcia i głowy, z naciskiem na łokieć do blokowania, i dopiero potem przychodzą mistrzowskie techniki mae mai, na przykład yang sam khum, krok z uniesionym kolanem i związaną pięścią, który jest też częścią wai khru. Ekchai podaje jako mae mai z Chaiyi pan mat, pan khaen, pan mat phlik liam, kradot top sok, ten raeng ten ka i yang sam khum. Technika suea lak hang, tygrys wlecze ogon, jest według Vata rzutem, dociskiem, chwytem i dźwignią łączącą prosty kopniak, prosty cios i prosty łokieć. Podręcznik prowincjonalnego urzędu kultury z 2014 roku liczy dziewięć broni: głowę, dwie ręce, dwa łokcie, dwa kolana i dwie nogi, razem 108 technik, piętnaście mae mai i do każdego piętnaście luk mai. Vat zebrał 72 nazwy ruchów z Chaiyi, w tym 22 pojedyncze techniki i 50 złożonych.
Trening
Prowincjonalny urząd kultury Surat Thani wydał w sierpniu 2014 podręcznik Wiedza o muay Chaiya na 116 stronach jako pomoc dla lokalnych programów szkolnych. Według Vata programy uczy się w kilku obozach w Chaiyi i Bangkoku, osobiście i online, a nauka według nauczyciela Praenga zaczyna się od samoobrony czterech po, dopiero po jej opanowaniu uczeń staje przed bramą luk mai. Co roku w święto Makha Bucha bokserzy i uczniowie zbierają się przy stupie Pho Than Ma w Phum Riang i tańczą przed nią ram muay z Chaiyi. Bokser według Phothipanyi nosi czarne spodenki, materiałową osłonę krachap, mongkhon na głowie i prajiad na obu ramionach, przed walką odmawia modlitwę do czterech lub pięciu bogów, a towarzyszą jej pi chawa, klong khaek i ching z pieśnią Sarahma. Wai khru ma według Phothipanyi cztery ruchy: pokłon z pięcioma dotknięciami, kontrolę oddechu truat lom, yang sam khum i suea lak hang, Vat podaje jedenaście nazw. Nauczyciel Praeng zarejestrował w czerwcu 2003 fundację Muay Chaiya i kontynuuje linię Khet Sriyaphai i Thonglora.
Stopnie i postępy
W znalezionych źródłach muay Chaiya nie używa stopni, pasów ani szarf, a mongkhon i prajiad są amuletami ochronnymi, nie rangami. Postęp wyznacza kolejność nauki: według Vata najpierw podstawowa broń z łokciem czterech po, potem mistrzowskie mae mai i dopiero potem pochodne luk mai, a podręcznik z 2014 roku liczy piętnaście mae mai, każde z piętnastoma luk mai. Historyczne tytuły królewskie muen, jaki dostał Plong Chamnongthong, były wyróżnieniem dla zwycięzców przed królem, nie stopniami szkoły.
Dziś
Vat podsumowuje, że istnienie muay Chaiya podtrzymują dziś głównie opracowania akademickie, czyli podręczniki, programy i informatorzy, dalej turystyka i nowa sztuka: posąg Pho Than Ma, amulety, pokazy i media. Prowincja Surat Thani zaliczyła w 2015 Chaiyę do strategicznych celów turystyki, dyrektor urzędu prowincji powiedział wtedy, że styl nie jest jeszcze dziedzictwem narodowym, a w powiecie Chaiya ponad pięćdziesięciu młodych ludzi trenowało stary rytm muay phleng. Vat wspomina turniej Muay Thai Chaiya na świat na tymczasowym ringu w Phum Riang z ośmioma walkami. W Bangkoku linia Khet Sriyaphai i Thonglora trwa w fundacji nauczyciela Praenga, który według Posttoday mówi o braku sponsorów po zaniku walk świątynnych i o planie regulaminu w stylu MMA. Na Amazing Muaythai Festival 2023 Chaiya była jedną z trzech przedstawionych linii regionalnych obok Tha Sao i Koratu. IFMA prowadzi muay Chaiya jako jedną z pięciu dyscyplin muay boran obok Koratu, Lopburi, Tha Sao i Pala Sueksa, a rywalizuje się w pokazie z minimalnym kontaktem lub w pełnym kontakcie. Umieszczenia samej linii na tajskiej liście dziedzictwa niematerialnego nie znaleźliśmy. Muay thai jest na niej jako całość.
Ciekawostki
Plong Chamnongthong według Posttoday i Vata pozbawił przed królem przytomności przeciwnika z Koratu chwytem suea lak hang i dostał tytuł Muen Muai Mi Chue. Podręcznik urzędu prowincji podaje, że niektórzy bokserzy sypali do sznurów tłuczone szkło, recenzenci uznali to za niesprawdzone, a jeden z informatorów powiedział, że tylko o tym słyszał, ale nigdy tego nie widział. Bokserzy wybrani do straży królewskiej dostawali według Silpa Wattanatham tytuły khun, muen i phan i byli zwolnieni z podatków.
Często zadawane pytania
Czym muay Chaiya różni się od innych linii muay boran?
To boks wewnętrznego kręgu z ciasną gardą, łokciami i kolanami z bliska oraz zasadą czterech po: bronić, odbić, zamknąć, otworzyć. Przysłowie przypisuje jej dobre wykonanie, Koratowi ciężką pięść, Lopburi spryt, a Tha Sao szybkość.
Kto założył muay Chaiya?
Według tradycji mnich Pho Than Ma, który pod koniec panowania Ramy III przybył z Bangkoku do Chaiyi. Ekchai uważa go raczej za wojownika uczącego boksu środkowosiamskiego. Styl rozwijał potem zarządca Kham Sriyaphai, a jego syn Khet przeniósł go do Bangkoku.
Gdzie można dziś uczyć się muay Chaiya?
W Chaiyi i Surat Thani, gdzie prowincjonalny urząd włączył ją do programów szkolnych, oraz w Bangkoku w linii Khet Sriyaphai i Thonglora. IFMA prowadzi ją jako jedną z pięciu dyscyplin muay boran.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.