Huka-Huka
Zapasy ludów Górnego Xingu w Brazylii, prowadzone z klęczek. Główną oprawą jest ceremonia pogrzebowa Kuarup, podczas której wioska gospodarzy mierzy się z gośćmi.
Podstawowe informacje
BrazyliaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Katalogi i bazy dla Huka-Huka
O sztuce walki Huka-Huka
Huka-huka to zapasy ludów Górnego Xingu w brazylijskim stanie Mato Grosso. Nazwa pochodzi z języka Kamayurá, ludy karibskie nazywają je kindene, a Yawalapiti karí. Zapasy te uprawia co najmniej dziewięć ludów, wśród nich Kalapalo, Kuikuro, Yawalapiti, Mehinaku, Wauja, Aweti i Kamayurá, nie należą więc do żadnego z nich wyłącznie. Pierwszy pisemny opis pochodzi z 1887 roku od Karla von den Steinena. Nie udało nam się udokumentować, kiedy zapasy powstały.
Czytaj dalej
Zapaśnicy stają naprzeciw siebie, krążą wokół siebie i wydają dźwięki, które zwykle uważa się za naśladowanie ryku jaguara, stąd według antropologów nazwa. Potem ścierają się, oparci na kolanach, i starają się opanować ręce i kark przeciwnika, a nóg nie używa się ani do podcięcia, ani do rzutu. Według Costy wygrywa się dotknięciem tylnej strony nogi przeciwnika, chwytem od tyłu lub rzutem, a Paiva i Alberti podają pięć sposobów, w tym rzut na brzuch i uniesienie z ziemi. Formalnego sędziego nie ma, wynik pilnują obserwatorzy zwani nginiko, a większość starć, według Costy około siedemdziesięciu procent, kończy się remisem. Główną oprawą jest Kuarup, w języku Kamayurá Kwarup, a w języku karibskim egitsü, kilkudniowa ceremonia pogrzebowa ku czci zmarłych, podczas której rankiem ostatniego dnia wioska gospodarzy mierzy się z zaproszonymi gośćmi. Zapaśników wywołują z imienia wodzowie i właściciele ceremonii, a najlepsi zapaśnicy bywają przyszłymi wodzami. Zapasy uprawiają też dorastające dziewczęta, ale forma kobieca jest marginalna. Ustawa z marca 2025 roku uznała Kuarup za przejaw brazylijskiej kultury narodowej, w IPHAN nie jest on zapisany.
Historia
Pierwszy opis walk w Górnym Xingu pochodzi z wyprawy Karla von den Steinena z 1887 roku, który opisał zapaśników kulących się przed starciem. Według Paivy i Albertiego dowody etnoarcheologiczne wskazują na starszy początek, dokładniejszej daty nie znaleźliśmy. Dawni obserwatorzy, von den Steinen, Murphy i Quain oraz Schaden, opisują milczących lub bezstronnych widzów, aby walka nie rozniecała wrogości. Dzisiejsze dopingowanie i rola obserwatorów nginiko odzwierciedlają według Costy pokój między ludami Górnego Xingu. Zapasy wiążą się z kilkudniowym cyklem pogrzebowym Kuarup, w języku karibskim egitsü, w języku Kamayurá Kwarup. Kuarup ma mityczny początek: Mawutzinin stworzył pierwszych ludzi z pni drzew, a według ISA ceremonia czci pierwszą śmiertelną kobietę, matkę bliźniąt Słońca i Księżyca. Według Costy mityczna pierwsza ceremonia ustaliła też reguły zapasów, mistrzowie wielokrotnie remisowali, aż dwa starcia określiły, jak się wygrywa. Zapasy odbywają się także podczas ceremonii wymiany uluki i ceremonii tiponhü po przekłuwaniu uszu. Na Kuarup Yawalapiti w październiku 2012 roku wśród uczczonych zmarłych był antropolog Darcy Ribeiro.
Czym się różni
Od popularnego wyobrażenia zapasów, w których wygrywa się rzutem na plecy, huka-huka różni się tym, że zapasuje się z klęczek bez pracy nóg, a zwycięstwo daje też dotknięcie tylnej strony nogi lub chwyt od tyłu, przy czym większość starć kończy się remisem. Porównania z innymi brazylijskimi zapasami rdzennymi nie znaleźliśmy w literaturze fachowej, Irias wspomina tylko zapasy derruba o toco ludu Pataxó, w których pan młody po ślubie jest wyzywany przez trzech najlepszych wojowników wsi.
Technika
Zapaśnicy wywołani jako pierwsi, hotuko, czekają na środku placu oparci na rękach i kolanach. Przeciwnicy stają naprzeciw siebie, w pierwszej fazie poruszają się bokiem w kręgach i wydają dźwięki naśladujące ryk jaguara, w drugiej klęczą i starają się opanować ręce i kark przeciwnika. Nóg nie używa się ani do wytrącenia z równowagi, ani do rzutu. Samych Kalapalo Costa odnotował ponad piętnaście chwytów. Według Costy wygrywa się dotknięciem tylnej strony nogi przeciwnika, chwytem od tyłu lub rzutem. Paiva i Alberti podają pięć sposobów: rzut na plecy, rzut na brzuch, dotknięcie tylnej strony uda na wysokości kolana przez co najmniej trzy sekundy, chwyt za plecy w objęciu i uniesienie z ziemi. Starcia są krótkie, większość trwa najwyżej 45 sekund, a mniej niż jedna piąta przekracza minutę. Remis następuje, gdy obaj zapaśnicy wyraźnie obniżają intensywność, i według Costy kończy się nim około siedemdziesięciu procent z ponad dwustu obserwowanych starć. Formalnego sędziego nie ma, obserwatorzy nginiko pilnują starcia, sygnalizują wynik swoim stronom i w niejasnych starciach ogłaszają zwycięstwo. Wynik ocenia się według jakości wykonania, nie według punktów.
Trening
U Kamayurá chłopcy około czternastu lat mogą być izolowani, dostają specjalną dietę dla oczyszczenia i wzmocnienia mięśni, a trenują ich starsi zapaśnicy, zapasy oznaczają więc według Madeiry przejście do dorosłości i są wyborem chłopców, którzy chcą być przywódcami. Według artykułu w czasopiśmie Arte 21 zapaśnicy trenują niemal codziennie, a gdy zbliża się Kuarup, trening się nasila, przed walkami mężczyźni smarują ciało olejem kopaiwowym i pastą z urucum i pequi oraz drapią sobie ramiona, pierś i plecy narzędziem z tykwy z zębami piranii. Mieszkańcy jednej wioski zapasują między sobą tylko na treningu lub w zabawie, naprawdę zapasy toczy się z obcymi, a odmowa wyzwania jest niegrzeczna. Według Costy Kuarup odbywa się w porze suchej, mniej więcej od lipca do października, trzy do pięciu razy w roku, a artykuł w Arte 21 podaje raz w roku.
Stopnie i postępy
Huka-huka nie zna stopni, pasów ani kategorii wagowych. Według Costy zapaśnicy dzielą się na mistrzów kindotoko, możliwych następców wodzów, na hotuko, czyli pierwszych wywoływanych przyszłych wodzów, oraz na zwykłych zapaśników, a pozycja mistrza przejawia się w kolejności wywoływania. Zwycięzca może według Paivy i Albertiego zdobyć status mistrza, a zapaśnicy często dostają drugie imię po dziadku. Według artykułu w czasopiśmie Arte 21 tradycja wymienia pięciu mitycznych mistrzów, węgorza elektrycznego, rybę cará, pancernika, rybę traíra i węża, który nigdy nie zaznał porażki.
Dziś
Zapasy odbywają się rankiem ostatniego dnia ceremonii na placu wioski gospodarzy. Gospodarze z ewentualnymi sojusznikami stają naprzeciw zaproszonych gości i zapasują częściej, najlepsi gospodarze według Costy nawet dziesięć razy dziennie, goście dwa do trzech razy. Uczestniczy co najmniej dziewięć ludów: karibscy Kalapalo, Kuikuro, Matipu i Nahukuá, arawakscy Yawalapiti, Mehinaku i Wauja oraz tupijscy Aweti i Kamayurá, a Trumai i Suyá według Costy już nie biorą udziału. Ustawa numer 15.113 z 18 marca 2025 roku uznała ceremonię Kuarup w Parku Narodowym Xingu za przejaw brazylijskiej kultury narodowej, projekt złożyła posłanka Rosa Neide w 2019 roku, a komisja Senatu zatwierdziła go w grudniu 2024 roku. W IPHAN, brazylijskim urzędzie ochrony dziedzictwa, nie są zapisane ani Kuarup, ani huka-huka. Huka-huka jest jedną z dyscyplin Igrzysk Ludów Rdzennych (Jogos dos Povos Indígenas), organizowanych od 1996 roku. Według Portal Amazônia zawodnik UFC Anderson Silva odwiedził Xingu, aby poznać rdzenne techniki, ale bezpośredniej linii między huka-huka a vale tudo czy MMA nie znaleźliśmy.
Ciekawostki
Żeńska forma zapasów istnieje, ogranicza się do dorastających dziewcząt i uważana jest za mniej znaczącą, w ceremonii opisanej przez Darcy'ego Ribeiro zapasy kobiet otwierały ceremonię, a mężczyzn następowały po nich. Costa łączy ją z ceremonią Yamurikumã i świętymi fletami. Yawalapiti, jeden z zapasających ludów, liczyli w 1948 roku tylko 28 członków, a w 2020 roku według ISA 309.
Często zadawane pytania
Czym jest huka-huka?
Zapasy ludów Górnego Xingu w brazylijskim Mato Grosso. Zapasuje się z klęczek bez pracy nóg, głównie podczas ceremonii pogrzebowej Kuarup, w której wioska gospodarzy mierzy się z gośćmi.
Jak się wygrywa w huka-huka?
Według Costy dotknięciem tylnej strony nogi przeciwnika, chwytem od tyłu lub rzutem, a Paiva i Alberti podają też rzut na brzuch i uniesienie z ziemi. Sędziego nie ma, wynik pilnują obserwatorzy nginiko, a większość starć kończy się remisem.
Skąd huka-huka ma swoją nazwę?
Nazwa pochodzi z języka Kamayurá i według antropologów naśladuje dźwięki wydawane przez zapaśników podczas krążenia przed starciem, przypominające ryk jaguara. Ludy karibskie nazywają zapasy kindene, Yawalapiti karí.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.