Engolo (taniec zebry)
Gra bojowa pasterzy Nkhumbi z południowej Angoli, w której atakuje się głównie kopnięciami. Znana jako rzekomy przodek capoeiry, lecz Matthias Röhrig Assunção nazywa ją jej kuzynem.
Podstawowe informacje
AngolaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Engolo (taniec zebry)
Engolo, nazywane też tańcem zebry, to gra bojowa pasterzy w rejonie rzeki Cunene na południowym zachodzie Angoli. Według Matthiasa Röhriga Assunção spośród wielu grup etnicznych regionu uprawiali ją tylko Nkhumbi. Walczy się w kręgu przy śpiewie, klaskaniu i buczeniu, głównie kopnięciami, bez uderzeń ręką i głową oraz bez chwytów. Według Assunção ideę, że engolo jest przodkiem brazylijskiej capoeiry, zaczął szerzyć luzo-angolski malarz Albano Neves e Sousa podczas pierwszej wizyty w Brazylii w 1965 roku, a mistrz Pastinha ją przyjął. Jego zdaniem najbardziej rozbudowaną wersję teorii stworzył T. J. Desch-Obi. Na podstawie badań terenowych z okresu od 2006 do 2011 roku Assunção uważa, że nie da się udokumentować bezpośredniej linii, i traktuje obie praktyki raczej jako kuzynów. Według Assunção większość dawnych graczy nie grała w engolo od początku wojny domowej w 1975 roku. W Mucope w 2010 roku powstały trzy grupy, które zaczęły znów grać bardziej systematycznie.
Historia
W recenzowanym artykule w czasopiśmie Tempo z 2020 roku Matthias Röhrig Assunção opisuje engolo, czyli taniec zebry, jako główną afrocentryczną opowieść o pochodzeniu capoeiry i weryfikuje ją na podstawie źródeł i badań terenowych na południowym zachodzie Angoli. Według niego ideę engolo jako przodka capoeiry zaczął szerzyć luzo-angolski malarz Albano Neves e Sousa podczas pierwszej wizyty w Brazylii w 1965 roku. Neves e Sousa widział i rysował engolo w Mucope, wsi nad rzeką Cunene. Hipotezę przekazał mistrzom capoeiry w Salvadorze, przede wszystkim mistrzowi Pastinie, który ją przyjął i zaczął mówić o engolo swoim uczniom. Folklorysta Luís da Câmara Cascudo, przyjaciel Neves e Sousa od 1963 roku, umieścił rozdział o engolo w książce z 1967 roku i opis engolo w haśle Capoeira w wydaniu słownika Dicionário do folclore brasileiro z 1972 roku. W latach osiemdziesiątych według Assunção opowieść z entuzjazmem przyjęła grupa capoeiry Angola GCAP związana z odnowionym brazylijskim ruchem czarnych.
Czytaj dalej
Według Assunção najbardziej rozbudowaną wersję teorii stworzył T. J. Desch-Obi, który w 1997 roku jako pierwszy badacz trafił do graczy w engolo w regionie Cunene. Desch-Obi twierdzi, że engolo można datować na czas zasiedlenia terenów zalewowych Cunene przed XII wiekiem. Assunção zwraca uwagę, że żadne źródło sprzed świadectwa Neves e Sousa z lat pięćdziesiątych XX wieku nie wspomina o engolo. Według Assunção spośród wielu grup etnicznych regionu w engolo grali tylko Nkhumbi. Zbiorcza grupa Nhaneca-Humbe jest jego zdaniem kolonialną kategorią misjonarza i etnografa Carlosa Estermanna, a żadna inna jej podgrupa w engolo nie gra. Nkhumbi żyli w XIX wieku na obszarze, który portugalskie źródła nazywały królestwami Humbe, Camba i Mulondo, a ich liczba po wojnach, zarazach bydła i głodzie z 1915 roku wyraźnie spadła. Flávio Gomes znalazł na listach uchodźców w Rio de Janeiro z okresu od 1810 do 1830 roku ponad tuzin zniewolonych osób określonych jako muhumbe, jak Nkhumbi nazywają się do dziś. Assunção wnioskuje, że engolo nie należy rozumieć jako przodka capoeiry, co byłoby anachroniczne, lecz jako przedstawiciela tej samej generacji, a obie praktyki nazywa kuzynami.
Czym się różni
W przeciwieństwie do capoeiry engolo nie zna według Assunção uderzeń głową, chwytów ani niskiej gry przy ziemi, a gracze często pozostają bardzo blisko przeciwnika. Z engolo można wyjść zwykłym obróceniem się plecami, podczas gdy w capoeirze nigdy nie wolno odwracać się plecami do przeciwnika ani do środka kręgu. Analogia między obiema praktykami opiera się na przedkładaniu nóg w ataku, zwłaszcza w kopnięciu obrotowym, w capoeirze zwanym meia-lua de compasso lub rabo de arraia. Muzyka engolo dzieli z muzyką capoeiry rolę zachęcania i hamowania gry, ale bardzo różni się od orkiestry capoeiry z kilkoma instrumentami i ustalonymi rytmami. Brak gry przy ziemi Assunção tłumaczy miejscami, w których grano w engolo, na przykład zagrodą dla bydła pokrytą łajnem, i uważa, że niska gra capoeiry rozwinęła się najpewniej później na placach i molo brazylijskich miast portowych. Według niego niewielką liczbę zniewolonych Afrykanów z okolic Cunene wywieziono też na francuskie Antyle, gdzie ukształtowały się inne bojowe gry z kopnięciami.
Technika
Według Assunção dzisiejsi gracze engolo poruszają się małymi skokami, często w ustawieniu bokiem, skaczą do tyłu, do przodu i na boki, czasem z jedną nogą wyciągniętą. Używają ogólnych określeń, takich jak mussana (kopnięcie) i koyola (ciągnąć), ale nie mają ustalonych nazw technik. Assunção zaobserwował trzy główne typy ataku: proste kopnięcia, kopnięcia okrężne i podcięcia, wśród nich podcięcie na kolano, którego jego zdaniem w capoeirze nie ma. Głównym celem jest trafić kopnięciem w twarz lub górną część ciała przeciwnika, a przeważają ruchy okrężne. Uderzeń głową, atakujących ruchów rąk ani chwytów się nie stosuje, a upadki są rzadkie. Skoki mogą być bardzo wysokie i trenuje się je na przykład przeskakiwaniem zagród dla bydła. Assunção nie widział u dzisiejszych graczy kopnięć z podparciem na rękach, które narysował Neves e Sousa około 1955 roku. Gracz Lumbolene z Humbe stanowczo zaprzeczył, by engolo kiedykolwiek grano z rękami na ziemi, inni gracze twierdzili, że doświadczeni gracze dawniej takich ruchów używali. Engolo towarzyszą klaskanie, buczenie i śpiew, a według Assunção nie używa się żadnego instrumentu muzycznego. Śpiewak prowadzi wers, widzowie odpowiadają buczeniem i klaskaniem, a refrenu brak.
Trening
Według informatorów Assunção engolo grali głównie dorośli mężczyźni podczas pracy pasterzy, w zagrodzie dla bydła przy domostwie, na piaszczystych brzegach rzeki i na odległych pastwiskach w porze suchej. Nie było dla dzieci, natomiast grę z uderzaniem dłońmi khandeka ćwiczono od małego, a większość ankietowanych nauczyła się engolo dopiero między osiemnastym a dwudziestym piątym rokiem życia. Rodzina ani klan nie naciskali na naukę, a każdy młody mężczyzna musiał znaleźć własną motywację i starszego, który go nauczy. Doświadczeni gracze mówią, że engolo najlepiej uczą się ludzie o lekkim sercu, czyli niezłoszczący się łatwo po kopnięciu.
Stopnie i postępy
Według Assunção formalne uznanie nauczycieli engolo najwyraźniej nie istniało. Jego informatorzy nie potwierdzili twierdzenia Desch-Obiego, że istniał formalny tytuł mistrza. Dla doświadczonych graczy niektórzy używają słowa munongo, które oznacza wybitnego znawcę.
Zawody
Według Assunção gra zaczyna się od tego, że gracze klaszczą i buczą, jeden wchodzi do kręgu z wyzwaniami i okrzykami, aż ktoś do niego dołączy. Gracz kończy grę po prostu odwracając się plecami lub unosząc ramiona i opuszczając krąg. Gry są krótkie i bez długiego rytuału wstępnego. Na pytanie, czym jest engolo, gracze najczęściej odpowiadali engolo otchimamo, co według Assunção najlepiej tłumaczyć jako gra, ale może też znaczyć taniec, kulturę lub zwyczaj.
Dziś
Opis Assunção opiera się na wywiadach z lat 2006, 2010 i 2011 z około piętnastoma mężczyznami i kilkoma kobietami w wieku od sześćdziesięciu do osiemdziesięciu lat, którzy wszyscy grali w engolo przed początkiem wojny domowej w 1975 roku. Większość od 1975 roku nie grała, główny wyjątek stanowiła grupa w Humbe, a w Mucope i Quiteve przybycie badaczy wywołało niewielkie ożywienie. W 2010 roku w Mucope powstały trzy grupy, które zaczęły grać bardziej systematycznie i pozyskały także młodszych mężczyzn, których badacze zobaczyli grających w 2011 roku. Mistrz capoeiry Cobra Mansa uczestniczył w czterech wyprawach badawczych do Angoli w latach 2006, 2010, 2011 i 2015, a projekt dał film dokumentalny Jogo de corpo: capoeira e ancestralidade (2014).
Ciekawostki
Centralny wers engolo, który zna każdy gracz, Wassanwa engolo kalilwa, według Assunção oznacza, że w engolo nikt nie jest opłakiwany: gracz, który zmarł, został pochowany na miejscu bez należnego pogrzebu, a jego przeciwnik nie ponosił odpowiedzialności. Inny wers mówi, że zebry nie można wydoić jak krowy i że nie pasie się, lecz idzie, dokąd chce, i kopie. Gracza engolo może opętać duch zmarłego krewnego, który też grał w engolo, i wtedy musi on przejść rytualną inicjację oktonkheka. Angielska Wikipedia podaje, że engolo należy do sztuk walki, które opanowują Dora Milaje, elitarna żeńska jednostka fikcyjnego kraju Wakanda z komiksów Marvela.
Często zadawane pytania
Czy engolo jest przodkiem capoeiry?
Według Matthiasa Röhriga Assunção ten pomysł zaczął szerzyć malarz Albano Neves e Sousa w 1965 roku, a najpełniej broni go T. J. Desch-Obi. Assunção uważa, że bezpośredniej linii nie da się udokumentować, i nazywa obie praktyki kuzynami.
Kto grał w engolo?
Według Assunção z wielu grup etnicznych południowo-zachodniej Angoli tylko Nkhumbi. Grali w nie głównie dorośli mężczyźni przy pracy pasterzy, a większość zapytanych nauczyła się w wieku od osiemnastu do dwudziestu pięciu lat.
Czy w engolo kopie się z rąk opartych o ziemię?
Takie kopnięcia narysował Albano Neves e Sousa około 1955 roku. Assunção nie widział ich u dzisiejszych graczy, a gracze nie są zgodni, czy dawniej je stosowano.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.