Ladja (Danmyé)
Taniec walki z Martyniki, w którym dwóch wojowników mierzy się w kręgu przy dźwiękach bębnów i śpiewu. Na wyspie nazywa się go też danmyé, kokoyé lub wonpwen.
Podstawowe informacje
MartynikaCharakter i pochodzenie
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Ladja (Danmyé)
Ladja to taniec walki z Martyniki. Thomas A. Green w encyklopedii Martial Arts of the World podaje, że na południu wyspy nazywa się ladjia, na północy damie, a także ronpoin i kokoye. Zalicza ją do afrykańskich tradycji walki przeniesionych do Ameryki i do sztuk podobnych do capoeiry. Dwóch wojowników mierzy się w kręgu przy akompaniamencie bębnów i śpiewu przewodnika, któremu odpowiada chór, a według Greena muzyka wyznacza tempo i charakter walki. Relację między nazwami ladja i danmyé źródła wyjaśniają różnie. Green opisuje na południu krwawą, bojową formę ladjia, a na północy bardziej taneczną damie. Pierre Dru zapisał w pracy magisterskiej, że niektórzy starsi świadkowie odróżniali obie formy, lecz większość pytanych wojowników uważała ladja i danmyé za to samo. Stowarzyszenie AM4 podaje w dokumencie z 2004 roku, że nazwy danmié, ladja, kokoyé i wonpwen oznaczają dziś tę samą praktykę. Amerykańska tancerka Katherine Dunham według Biblioteki Kongresu widziała i filmowała ladja (ag'ya) podczas podróży po Karaibach od 1935 do 1936 roku. Jej pierwszy pełnometrażowy balet L'Ag'Ya miał premierę 27 stycznia 1938 roku w Federal Theater w Chicago. Według swojej strony internetowej AM4 założyło w 1983 roku szkołę bèlè i szkołę danmyé, a samo powstało w 1986 roku.
Historia
Green podaje, że martynikańskie formy bywają porównywane z kadjia z Beninu, rytuałem związanym z obrzędem rolniczym, w którym przeważają chwyty i rzuty nad uderzeniami i kopnięciami. Pierre Dru podaje dwie hipotezy o pochodzeniu słowa ladja: pochodzenie wolofskie (senegalskie) oraz połączenie wyrażeń lagia i kadja. Kadja jest według Josy Michalon rytualną walką z Séméré w prowincji Atakora w Beninie, tańczoną podczas pełni księżyca w czasie święta jamsu. Według portalu informacyjnego Outremers360 Michalon w książce Le ladjia, origine et pratiques wywodzi danmyé z walki kadjia ludu Basantché i walki kokoulé ludu Kotokoli z Beninu, opierając się na podobieństwie wyrażeń. Angielska Wikipedia przypisuje T. J. Desch-Obi pogląd, że rdzeń techniki ladji odpowiada systemowi bantu, a zachodnioafrykańska walka odgrywała aż do początku XX wieku tylko ograniczoną rolę.
Czytaj dalej
Według Biblioteki Kongresu Katherine Dunham widziała i filmowała ag'ya, taniec walki Martyniki, podczas podróży po Karaibach od 1935 do 1936 roku. Dru podaje, że filmowała ladja w 1936 roku głównie w gminach Le Vauclin i Les Trois-Ilets oraz że przewodnicy prowadzili ją, czasem na mule, w miejsca, gdzie się ją uprawiano. Według Drua ladja w tym filmie obejmowała chwyty, ale w niektórych miejscach jeszcze nie zapasy, które wówczas istniały jako osobna forma walki. Balet L'Ag'Ya, zainspirowany tą podróżą, miał premierę 27 stycznia 1938 roku w Federal Theater w Chicago. Informatorzy Drua wymieniają jako gminy słynące z ladja między innymi Marin, Rivière-Pilote, Rivière-Salée, Sainte-Marie, Grand-Rivière, Robert i Lamentin. Dru zbierał świadectwa świadków od 1974 roku, ćwiczył danmyé od 1983 roku, a w 1986 roku współtworzył stowarzyszenie AM4 (Association Mi Mes Manmay Matinik). Według Drua stowarzyszenie początkowo spychało na dalszy plan taneczną stronę danmyé, ponieważ młodzi mężczyźni postrzegali męski taniec jako coś, co ich poniża, dopóki niektórzy starsi nie zażądali kadencji danmyé. Lionel Arnaud w 2025 roku analizuje ponowne odkrycie tańców danmyé, kalennda i bèlè na Martynice oraz to, jak jego interpretację ukształtowała négritude (Aimé Césaire) i antillanité (Édouard Glissant).
Czym się różni
Green wskazuje jako najbardziej uderzającą różnicę regionalną krwawą furię bojowej ladjii na południu wobec tanecznego ujęcia damie na północy. Dru zapisał też pogląd przeciwny, że ladja jest bardziej tańczona, a danmyé bardziej walką. Stowarzyszenie AM4 pisze na swojej stronie internetowej, że danmyé grano we wszystkich częściach Martyniki z tą samą ceremonią i orkiestrą, ale z odcieniami muzycznymi między północą a południem. Według AM4 mieszkańcy południa uważają północne danmyé za zmiękczone wpływem bèlè, mieszkańcy północy południowe za zbyt surowe. Green zalicza ladję do sztuk podobnych do capoeiry i podaje kubańskie mani jako kolejną, możliwie wymarłą afrokaribską sztukę walki.
Technika
Według Greena ladjia odbywa się przy akompaniamencie instrumentów perkusyjnych, głównie bębnów, ale też uderzanych o siebie kijów, oraz pieśni głównego śpiewaka z odpowiedzią chóru. Muzyka nadaje tempo i charakter walce, a praktykujący według Greena twierdzą, że bez śpiewu nie ma ladjii. Gdy nadarzy się okazja, wojownicy kopią, uderzają pięścią lub wbijają palce w oczy. Kto podniesie przeciwnika i rzuci go na plecy, zostaje ogłoszony zwycięzcą. Według Outremers360 dwaj wojownicy spotykają się w kręgu widzów zwanym lawonn i w rytmie bębna łączą uderzenia i chwyty. Glosariusz Drua podaje, że muzyka danmyé jest taka sama jak przy ladji, ale gra się tylko na jednym bębnie i jest bardziej zwarta i bojowa. Dru podaje też, że ladja obejmuje uderzenia głową, pięściami, łokciami, kolanami i nogami. Francuska Wikipedia na podstawie materiałów AM4 wyróżnia trzy pozycje bojowe: kò doubout (wyprostowana), kò ba (niska) i kò ba atè (bardzo niska), cztery grupy uderzeń pięścią i dziewięć grup kopnięć. Podaje też, że niektóre uderzenia są w zawodach zakazane.
Stopnie i postępy
Francuska Wikipedia podaje, że strój w danmyé odróżnia uczniów (apranti, czarny dół i czerwona góra), mistrzów (djoubaka, czerwony dół i czarna góra) oraz strój zawodniczy (czarny dół i dowolna góra).
Zawody
W glosariuszu Drua stowarzyszenie AM4 definiuje katel jako nazwę zawodów w danmyé, podczas gdy ci, którzy to pamiętają, opisują katel jako umówioną walkę (konba arété), wyzwanie lub spotkanie do walki. Według tekstów przyjętych na seminariach Sanblé danmyé w latach 2015 i 2016, opublikowanych na stronie internetowej AM4, danmyé ma trzy formy: danmyé lib (wolny tradycyjny krąg bez sędziego i stałych reguł), katel danmyé (zawody sportowe z regułami, sędzią zwanym met katel, jury i przepisanym strojem) i danmyé fè moun wè (pokazy). Od stycznia 2014 roku w danmyé lib działa met lawonn, który jako jedyny może przerwać walkę. Te same teksty rozróżniają danmyé anmizé z kontrolowanymi uderzeniami, które są tylko zaznaczane lub dotykane, oraz goumen danmyé, czyli danmyé sérié, z uderzeniami na pełną siłę. Zakazane są w nim uderzenia śmiertelne i okaleczające, a obowiązkowe są ochraniacze i zespół medyczny.
Dziś
Socjolog Lionel Arnaud bada w La politique des tambours (2021) stowarzyszenie Tanbo Bô Kannal w Fort-de-France, które obserwował od 2011 do 2018 roku i którego działalność koncentruje się wokół danmyé, kalennda i bèlè. Według Arnauda takie stowarzyszenia starają się przenieść te praktyki z pogardzanego folkloru do narzędzi uznania politycznego, społecznego i kulturowego. Stowarzyszenie AM4 podaje, że z jego szkoły danmyé założonej w 1983 roku wyłoniły się cztery szkoły: lékol bòkannal, lékol lonè vié neg, lékol lisid i lékol jenn manmay. W platformie z 2004 roku AM4 opisało danmyé jako walkę dwóch danmyétè (majo lub jwa) w kręgu won, który tworzą zwolennicy (atlaj) i widzowie i którym kieruje orkiestra (mizik-la). Na liście francuskiego krajowego spisu niematerialnego dziedzictwa kulturowego, publikowanej przez ministerstwo kultury, nie ma ani danmyé, ani ladja. Z Martyniki figuruje tam tylko La yole ronde de la Martinique.
Ciekawostki
Według angielskiej Wikipedii nadzorców na plantacjach, którzy znali ladję, nazywano majò, a to określenie stało się później pełnym podziwu mianem sprawnego wojownika. Słowa majo na wojownika używa też platforma AM4 z 2004 roku. Według informatora z Sainte-Marie w glosariuszu Drua słowo kokoyé używa się raczej na północy Martyniki i oznacza też bęben, który mu towarzyszy. Dru zwraca uwagę, że T. J. Desch-Obi we wstępie do Fighting for Honor opisuje afrykańskie pochodzenie capoeiry, ladji i danmyé oraz omawia też engolo ze środkowej i południowej Angoli.
Często zadawane pytania
Jaka jest różnica między ladją a danmyé?
Źródła nie są zgodne. Green opisuje krwawą bojową ladjia na południu Martyniki i bardziej taneczną damie na północy, ale większość wojowników, z którymi rozmawiał Pierre Dru, uważała obie nazwy za to samo. Stowarzyszenie AM4 podaje, że nazwy danmié, ladja, kokoyé i wonpwen oznaczają dziś tę samą praktykę.
Kiedy w ladji ogłasza się zwycięzcę?
Według Greena zwycięzcą ogłasza się tego, kto podnosi przeciwnika i rzuca go na plecy. Zawody katel danmyé mają według tekstów opublikowanych przez stowarzyszenie AM4 zasady, sędziego zwanego met katel i jury.
Co ladja ma wspólnego z Katherine Dunham?
Według Biblioteki Kongresu amerykańska tancerka Katherine Dunham widziała i sfilmowała ladję (ag'ya) na Martynice podczas podróży po Karaibach od 1935 do 1936 roku. Podróż zainspirowała jej pierwszy pełnometrażowy balet L'Ag'Ya, którego premiera odbyła się 27 stycznia 1938 w Chicago.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.