Czemu skóra się niszczy
Skóra to jeden z materiałów organicznych, które najszybciej reagują na zmiany wilgotności powietrza. Nad 65 % wilgotności względnej rozwija się na niej pleśń i włókna pęcznieją, a pod około 22 % skóra trwale się kurczy i traci elastyczność. Ciepło i promieniowanie ultrafioletowe rozkładają skórę fotochemicznie, więc staje się krucha i blednie. Skóra garbowana roślinnie jest najbardziej czuła na zanieczyszczone powietrze i może ulegać tak zwanej czerwonej zgniliźnie: powierzchnia czerwienieje, staje się pylista, a skóra traci wytrzymałość, aż rozpada się w pył. Zabrudzone i długo nieużywane kawałki przyciągają mole i skórniki (nadgryzana powierzchnia, drobne otwory, odchody).
Skóra i metal: czemu klinga rdzewieje w pochwie
Konserwatorzy zalecają nieprzechowywanie broni w skórzanych pochwach ani z rzemieniami skórzanymi, ponieważ skóra reaguje z metalem i go uszkadza. Tłuszcze i oleje, które skóra zawiera z garbowania, tworzą na mosiężnych i miedzianych okuciach zielony, woskowaty nalot, tak zwane mydła miedziowe. Żelazo i miedź w kontakcie ze skórą zostawiają rdzawe plamy i chemicznie ją słabną, a aluminium tworzy na niej ciemne plamy. Dla miecza w skórzanej pochwie źródła radzą więc oddzielić metal od skóry i przechowywać klingę w suchszym miejscu. Stal aktywnie koroduje nad 65 % wilgotności; jeśli osiadły na niej sole, do rdzewienia wystarczy już 20 do 30 %. Sole niesie też pot i odciski palców, więc przed wsunięciem lub odłożeniem wytrzyj klingę miękką szmatką z odrobiną nieschnącego oleju, a przy dłuższym kontakcie używaj czystych rękawic nitrylowych. Do długiego przechowywania trzymaj klingę poza pochwą.
Po każdym treningu
Spoconą lub wilgotną skórę susz swobodnie na powietrzu, nie przy ogrzewaniu, przy klimatyzacji ani w pełnym słońcu, bo szybkie wahania ciepła i wilgotności deformują skórę. Usuwaj pył miękkim pędzlem; pył działa jak ścierniwo i każde szczotkowanie zdejmuje kawałek powierzchni, więc czyść tylko wtedy, gdy jest to naprawdę potrzebne.
Czyszczenie
Źródła zalecają wyłącznie suche metody: ostrożne odkurzanie przez cienką siatkę z plastiku ze zmniejszonym zasysaniem, miękki pędzel, a na trwałej, nienaruszonej licowej stronie skóry nawet miękką gumkę do rysunku. Unikaj bezpośredniej wody. Konserwatorzy odrzucają mydło do siodeł: zawiera oleje, których ze skóry nie da się usunąć, raczej wtłacza je głębiej, jego wysoka zawartość wody uszkadza starą skórę, a podejrzewa się je też o pękanie powierzchni. Silnie uszkodzone lub bogato zdobione kawałki powierz konserwatorowi.
Natłuszczanie: kiedy pomaga, a kiedy szkodzi
Tu źródła się różnią zależnie od tego, czy skórę używasz, czy przechowujesz. Dla przedmiotów kolekcjonerskich konserwatorzy jednoznacznie odradzają natłuszczanie: oleje się utleniają, skóra tężeje i ciemnieje, tłustość przyciąga pył, a badania od blisko stu lat obalają przekonanie, że tłuszcze chronią skórę. Opisane szkody to biały wykwit tłuszczowy, często nieodwracalne przyciemnienie, lepkość, zapach zaduchu i zatrzymywanie wilgoci, co sprzyja pleśni. To samo źródło dopuszcza jednak zabieg dla przedmiotów w aktywnym osobistym użyciu, jak buty robocze, rękawice czy siodła, i tam, gdzie potrzeba tymczasowej giętkości. Oplotkę lub rzemień, z którym trenujesz codziennie, można więc umiarkowanie zabezpieczyć; historycznej pochwy czy kawałka kolekcjonerskiego nie. Surowa lub półgarbowana skóra, jaką bywają obite niektóre tarcze, nigdy nie powinna dostać tłuszczu.
Biały nalot: pleśń czy wykwit tłuszczowy?
Wykwit tłuszczowy wygląda jak kłaczki, śnieżne kulki albo różyczki brokuła, jest w dotyku mydlisty lub woskowaty, ma ostre krawędzie i topi się pod ciepłym powietrzem suszarki. Pleśń jest kłaczkowata, rozgałęziona i bywa biała, szara, zielona lub czarna. W źródłach znaleźliśmy dwa proste testy: gdy skórę przeniesiesz do wilgotności pod 50 %, aktywna pleśń się kurczy, a wykwit zostaje; a gdy skryte miejsce przetrzesz wacikiem z benzyną do zapalniczek i nalot znika do 15 minut, to wosk, nie pleśń. Wykwit można zmieść miękkim pędzlem do dyszy odkurzacza trzymanej kawałek nad powierzchnią, całkowicie go jednak usunąć nie da się i zwykle wraca. Rozpuszczalniki mogą uszkodzić wykończenie i kolory, ciepło może skórę skurczyć.
Pleśń
Zaatakowany kawałek zapakuj do plastikowego woreczka, aby zarodniki się nie rozprzestrzeniały. Mokrą skórę najpierw wysusz na zewnątrz w słoneczny dzień albo zamroź; czyści się tylko suchą. Pleśń usuń odkurzaczem z filtrem HEPA, dwukrotnie, przy czym drugi ruch prowadź poprzecznie do pierwszego, a dyszę trzymaj tuż nad powierzchnią; ozdoby chroń siatką nylonową na dyszy. Potem umyj narzędzia i otaczające powierzchnie, nie skórę, wodą z detergentem i zdezynfekuj je roztworem wybielacza rozcieńczonego dziesięciokrotnie, z działaniem 10 minut. Skóra po czyszczeniu wciąż niesie zarodniki, więc dalej pracuj z nią w rękawicach i trzymaj ją w suchości.
Przechowywanie i transport
Kanadyjski Instytut Konserwatorski (Canadian Conservation Institute) zaleca 10 do 20 °C i wilgotność względną 50 do 60 % bez wahań, amerykański National Park Service 40 do 60 % ze zmianą dobową do 5 %. Oba chcą ciemności lub ochrony przed UV, przepływu powietrza i odstępu od zewnętrznych murów i ogrzewania. Pochwy i formowane kawałki podeprzyj od wewnątrz i od zewnątrz, aby się nie płaszczyły i nie łamały, nic na nich nie kładź i owiń je bezkwasowym, niebuforowanym papierem albo bawełną. Skóra nie powinna dotykać metalowych półek, klamer ani etykiet; gdzie metal jest częścią przedmiotu, włóż między nie folię poliestrową. Wybieraj szafy metalowe z wypalanym emaliowaniem, drewno uwalnia szkodliwe wyziewy. Sprawdzaj magazyn pod względem insektów dwa razy w roku, wiosną i jesienią, a nowo zdobyty kawałek trzymaj przed odłożeniem do innych przez jakiś czas osobno.
Kontrola przed treningiem
Obejrzyj oplotkę, rzemień i pochwę. Za oznaki osłabionej skóry źródła uznają czerwienienie i pylistość powierzchni, stężenie, pęknięcia, utratę elastyczności po przesuszeniu i miejsca nadgryzane przez insekty. Skóra z takimi oznakami nie ma już pierwotnej wytrzymałości, więc na rzemieniu czy oplotce, które trzymają broń w ręce, nie polegaj. Na pochwie sprawdź zielony nalot na okuciach i rdzę na klindze w miejscach dotyku ze skórą.
Częste błędy
Klinga zostawiona na długo w skórzanej pochwie; suszenie przy ogrzewaniu; natłuszczanie kawałków kolekcjonerskich; mydło do siodeł i namaczanie; metal bezpośrednio na skórze.
Czego to dotyczy
Skórzanych pochw mieczy, szabel i noży, skórzanych oplotek rękojeści broni japońskiej i europejskiej, rzemieni i pasów do noszenia, tarcz obitych skórą lub surową skórą oraz skórzanej broni treningowej.