Maculele
Według Paranaguá (2024) maculelê z Santo Amaro to mieszanina walki, zabawy i tańca w kręgu, w której gracze w rytmie uderzają o siebie kijami zwanymi grimas.
Podstawowe informacje
BrazyliaCharakter i pochodzenie
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Katalogi i bazy dla Maculele
O sztuce walki Maculele
Według Paranaguá (2024) maculelê to mieszanina walki, zabawy i zbiorowego tańca w kręgu, czyli luta, jogo e dança. Green (2001) opisuje go jako formę tańca i styl walki z kijami zwanymi grimas. Paranaguá przypomina o napięciu między pojmowaniem maculelê jako walki lub tańca i odrzuca utożsamianie go ze stylem capoeiry, bo jej zdaniem to odrębny wyraz kultury. Założyciela nie znaleźliśmy w źródłach.
Czytaj dalej
Według pisarza Plínio de Almeida (1966), którego cytuje Paranaguá, maculelê zostało być może przywiezione do Brazylii około XVIII wieku przez niewolników z okolic Mozambiku. Najstarszą wskazówką jest według Biancardi wzmianka w gazecie O Popular z Santo Amaro z 1873 roku o Afrykance imieniem Raimunda Quitéria, która jeszcze w wieku 110 lat zamiatała plac przy kościele Purificação na uroczystości maculelê. Paranaguá wiąże maculelê z cukrowniczymi engenhos w Santo Amaro i z procesjami w święto Nossa Senhora da Purificação 2 lutego. Około 1943 lub 1944 roku, według niej, Paulino Aloísio de Andrade, Mestre Popó, założył Conjunto Maculelê de Santo Amaro. Grupą Viva Bahia kierowała według Paranaguá od 1962 do 1985 w mieście Salvador Emília Biancardi, a wraz z nią maculelê po raz pierwszy opuściło stan Bahia. Autorka przypisuje Viva Bahia wprowadzenie maczet, facões, których zderzanie wykrzesuje iskry. Według Mestre Anzol Mestre Bimba włączył maculelê do swoich pokazów, a IPHAN wymienia je wśród uroczystych pokazów po promocjach Mestre Bimba.
Historia
Tradycja ustna, według Paranaguá (2024), wymienia przed Popó trzech pierwszych mistrzów, Ti-Ajoua, malê z Engenho Partido, João de Obá i Pedro Assunção zwanego Barão, od którego Popó przejął maculelê. Według tej samej autorki Popó jako chłopiec w wieku od 8 do 12 lat uczestniczył w maculelê prowadzonym przez João de Obá i Barão. Około 1943 lub 1944 roku zebrał według Paranaguá przyjaciół i krewnych przed domem przy Rua da Linha i odnowione maculelê wyprowadził, jak sam mówił, po raz pierwszy na ulice 2 lutego, w święto Purificação. Green (2001) podaje, że w latach czterdziestych Paulino Aloisio Andrade uczył grze na kije miejscowe dzieci, które potem występowały na festiwalach i pokazach folklorystycznych. Pierwszy opis maculelê podał według Biancardi badacz Darwin Brandão, który widział je w Santo Amaro w 1948 roku. Według folklorystki Hildegardes Vianna maculelê zaczęło opuszczać Santo Amaro od połowy lat pięćdziesiątych. Z Viva Bahia wystąpił Popó według Paranaguá na karnawale w Rio de Janeiro w 1966 roku ze szkołą samby Império Serrano. Po śmierci Popó grupę prowadził według tej samej autorki jego pasierb Valfrido Vieira de Jesus, Mestre Vavá, który zmarł w 1994 roku.
Czym się różni
Paranaguá (2024) odróżnia Maculelê Tradicional według podstaw Popó od stylizowanego maculelê grup capoeiry, w którym agogô prawie się już nie używa. Spór wywołały też facões. Użycie facões przez Zezinho zamiast drewnianych grimas w Viva Bahia doprowadziło według Paranaguá do sporu z ojcem, a Mestre Vavá twierdził, że facão nie należał do maculelê starych. Folklorystka Hildegardes Vianna uważa według Manuel Querino maculelê za fragment Cucumbi, którego punktem kulminacyjnym jest walka króla indiańskiego i czarnego, pisze Paranaguá. Tańce bojowe z kijami nie są według autorki wyłącznością maculelê. Podaje Bate Pau Indian Terena w Mato Grosso do Sul, Moçambique z São Paulo i Pauliteiros z Miranda do Douro w Portugalii. Green (2001) pisze, że maculelê z kijami bardzo przypomina baskijskie tańce ludowe z kijem makila.
Technika
Grimas uderza się według Paranaguá (2024), która cytuje Mascaro (2023), w czterech taktach. Pierwsze trzy uderzenia wykonuje się na wysokości tułowia, czwarte wyprostowaną ręką na wysokości głowy, gdzie zatrzymuje cios partnera i tworzy krzyż, cruzeta. Między pierwszym a trzecim taktem gracze według tej samej autorki improwizują, uderzają kijem o ziemię, skaczą lub wykonują pernadas. Według Paranaguá grimas trzyma się zawsze w cruzetas, aby nie trafiły w twarz, dłonie ani palce. Ruch składa się według Paranaguá ze skoków, obrotów, lekkiego unoszenia jednej nogi i rytmicznych przysiadów, a uderzenia grimas wykonuje się szybko i w rytmie, w sytuacjach ataku i obrony przed przeciwnikiem. Według niej każdy uczestnik ma parę grimas długich około 50 cm i szerokich na dwa palce, a mistrz używa tylko jednej, większej, o długości 55 do 60 cm. Głównym instrumentem jest według Mestre Macaco, którego cytuje Paranaguá, agogô, które zaczyna, kończy i wyznacza rytm. W czasach Popó używano według tej samej autorki zamiast atabaques bębnów z puszek po karbidzie, z cynku i z drewna obciągniętego skórą węża. Maculelê towarzyszą według Paranaguá rytmy ijexá, który według tradycji wprowadził Popó, barravento, congo i według niektórych także nagô.
Trening
Grimas są według Paranaguá (2024) tradycyjnie opalane na ogniu i skrobane szkłem. Dona Nicinha według tej samej autorki wyjaśnia, że nie szlifuje się ich ani nie lakieruje, aby z powodu potu nie wyślizgnęły się z ręki. Zapytany o drewno grimas, Zezinho wymienił według Paranaguá nazwy biriba, pitiá i canzi, a autorka podaje też biriba de solteiro, pau d'arco i araçá. Występ według Paranaguá zaczyna się od louvação, śpiewu responsoryjnego, podczas którego mistrz kuca pośrodku. Po pierwszym chórze zaczynają atabaques, potem uderzenia grimas, a na końcu mistrz zaintonowuje pieśń. Maculelê jest według autorki przeważnie męskie i nie ma ustalonej liczby uczestników, a kobiety występują dziś w zinguê, białym pasie materiału na piersi. Związek maculelê z capoeirą sięga według Paranaguá, która opiera się na Moutinho (2022), lat pięćdziesiątych i osoby Mestre Canjiquinha. Mestre Anzol, uczeń, którego mistrzem był Bimba, uczył według niej pod koniec lat sześćdziesiątych w Rio w Grupo Senzala maculelê, samba duro, samba de roda i puxada de rede. Green (2001) pisze, że w capoeirze zachowuje się trening z bronią w postaci maculelê, rytmicznego zderzania krótkich kijów w tanecznym ruchu.
Dziś
Drugi lutego, dzień patronki Santo Amaro, Nossa Senhora da Purificação, jest według Paranaguá (2024) uważany także za Dia do Maculelê. Dziś według niej występy odbywają się na Praça da Purificação bez stałego dnia. Dziedzictwo Popó według Paranaguá zgłaszają grupy Netos de Popó (mistrzowie Ventilador i Pandeiro) oraz Raízes do Samba e Maculelê (Mestre Valmir, syn Mestre Vavá i Nicinha do Samba). Nazwę Netos de Popó nosili już uczniowie Popó, którzy według Paranaguá dzięki Maria Mutti wystąpili w 1982 roku w Europie. W 2019 roku według Paranaguá Associação Beneficente Ilê Axé Oju Onirê złożyła do IPAC wniosek o Registro Especial maculelê jako stanowego niematerialnego dziedzictwa oraz analogiczny dokument do IPHAN. Badania do wpisu zostały według autorki odłożone z powodu pandemii. W czasie obrony jej pracy w 2024 roku opinia ekspercka czekała na rozpatrzenie w Conselho Estadual de Cultura da Bahia, a wpis trafiłby do księgi III, Expressões Lúdicas e Artísticas.
Ciekawostki
Według słownika Priberam, cytowanego przez Paranaguá (2024), maculelê to słowo z umbundu, połączenie Maka, czyli wyzwania lub prowokacji, i Lele, czyli szybko. Zilda Paim wywodzi według Paranaguá nazwę od macuas i lelê, dwóch kijów, a Plínio de Almeida od instrumentów Macum i Le. Wersję Zezinho o kulcie węży autorka uznaje za jego wymysł dla ciekawskich. Paranaguá cytuje pamiętnikarza Pedro Pedreira (1974) z legendą o zbiegłym Czarnym z chorobą skóry, którego przyjęło indiańskie plemię i który sam pokonał wrogie plemię, gdy inni byli na polowaniu, i został bohaterem. Senegalski etnolog Ousmane Silla porównał według Biancardi maculelê do tańca Fulanów podczas wizyty w Salvador w latach sześćdziesiątych. Caetano Veloso wspomina według Paranaguá, że gwizd Popó podczas prowadzenia tramwaju miał to samo piękno i tajemnicę co pieśni maculelê. Popó wprowadził według autorki rytuał z napojem jurema, w którym pijany Czarny wyzywa innych do walki. Mestre Vavá powiedział według Paranaguá, że gdyby niewolnik mógł walczyć maculelê maczetą, niewolnictwo by nie istniało, bo maczeta poradziłaby sobie z nadzorcą.
Często zadawane pytania
Czy maculelê to sztuka walki, czy taniec?
Według Paranaguá (2024) maculelê to mieszanina walki, zabawy i tańca w kręgu, autorka jednak przypomina, że między jego pojmowaniem jako walki i jako tańca trwa napięcie.
Kto odnowił maculelê w Santo Amaro?
Według Paranaguá (2024) około 1943 lub 1944 roku Paulino Aloísio de Andrade, Mestre Popó, założył Conjunto Maculelê de Santo Amaro i wyprowadził odnowione maculelê na ulice.
Skąd w maculelê wzięły się maczety?
Paranaguá (2024) przypisuje Viva Bahia wprowadzenie maczet jako elementu artystycznego, a ich zderzanie wykrzesuje iskry. Według niej Mestre Vavá twierdził, że maczeta nie należała do dawnego maculelê.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.