Grima (Kolumbijska szermierka maczetą)
Zbiorcza nazwa ponad trzydziestu głównie afrokolumbijskich stylów szermierki maczetą, kijem bordón i inną bronią, których ośrodkiem był region Cauca.
Podstawowe informacje
KolumbiaCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Grima (Kolumbijska szermierka maczetą)
Grima, skrót hiszpańskiego esgrima (szermierka), to według T. J. Desch-Obi zbiorcza nazwa ponad trzydziestu stylów sztuki walki, które ćwiczono do połowy XX wieku i których ośrodkiem był kolumbijski region Cauca. Pełna nazwa brzmi esgrima de machete y bordón, szermierka maczetą i kijem. Według Desch-Obi podstawowe style zaczęli rozwijać w Cauca już w czasach niewolnictwa ludzie pochodzenia afrykańskiego, a ćwiczyli w nich walkę maczetą, bronią azagaya, kijem, a także bez broni. W drugiej połowie XIX wieku grima rozdzieliła się na ponad trzydzieści stylów, a rękopisy zwane cartillas de malicia zapisywały techniki, nauczanie i rodowód każdego stylu. Dziś grimę utrzymują szkoły na północy Cauca, wśród nich akademia w Puerto Tejada. Krajowa Rada Dziedzictwa Kulturowego pozytywnie oceniła 25 lipca 2025 kandydaturę esgrima de machete y bordón del Norte del Cauca do krajowego spisu dziedzictwa niematerialnego, co według ministerstwa otwiera drogę do planu ochrony.
Historia
T. J. Desch-Obi pisze w recenzowanym artykule z roku 2020, że ludzie pochodzenia afrykańskiego w Cauca zaczęli rozwijać podstawowe style grimy w czasach niewolnictwa i że style te opierały się na zasadach walki afrykańskiej diaspory, głównie na sprawności ciała i podstępie (malicia). W roku 1850 wieśniacy pochodzenia afrykańskiego weszli podczas powstania do miast i zwrócili swoje kije bojowe przeciwko wyższym warstwom. Zniesienie niewolnictwa w Kolumbii weszło w życie w styczniu 1852. W drugiej połowie XIX wieku grima rozdzieliła się na ponad trzydzieści stylów, każdy z własnymi choreografiami.
Czytaj dalej
Styl Caucaseco powstał według Desch-Obi w roku 1858 na obszarze Caucaseco, w schronieniu liberalnych bojowników pochodzenia afrykańskiego po nieudanym powstaniu Melo z roku 1854. Połączył co najmniej dwa starsze style: Relancino, sięgający czasów niewolnictwa i opierający się na broni azagaya, oraz Español, pierwszy z szeregu stylów wyprostowanych do walki na dystans. Zachowany rękopis to rozszerzone drugie wydanie, które w roku 1875 spisał maestro Manuel Cárdenas i którego później używał maestro Agapito Lenis, będący podczas wojny tysiąca dni tajnym posłańcem liberałów. Michael J. Ryan podaje w artykule z roku 2020, że w wojnach o niepodległość na początku XIX wieku i w wojnie tysiąca dni na początku XX wieku ostrze było jedną z głównych broni ofensywnych. Żołnierze pochodzenia afrykańskiego z Cauca, wcieleni do wojny granicznej z Peru, stwierdzili według niego, że ich karabiny jednostrzałowe nie wystarczają wobec peruwiańskich karabinów powtarzalnych, i sięgnęli po maczetę. Maestro Miguel Lourido umieszcza według dziennika El País (Cali) początki dziejów Puerto Tejada pod koniec XVIII wieku w wolnej osadzie zbiegłych niewolników Monte Oscuro. Afrykanie przynieśli według niego wiedzę bojową, która w Ameryce zmieszała się z hiszpańską szermierką szablą, a pierwsi maestros przenieśli ją na maczetę i połączyli z kijem bordón. Według artykułu Jhonny Alexander Muñoz Aguilera z roku 2023 na początku lat pięćdziesiątych XX wieku praktyka była karana więzieniem, ponieważ uznawano ją za wywrotową.
Czym się różni
Desch-Obi podaje, że Wenezuela, Argentyna i Kuba miały równoległe tradycje sztuk walki, ale żadna z nich najwyraźniej nie stworzyła tradycji pisemnej porównywalnej z kolumbijskimi cartillas de malicia. Według Ryana szkoły grimy opracowały pod koniec XIX i na początku XX wieku szczególne postawy obronne, które miały wciągnąć przeciwnika w określone ataki, a inne szkoły tworzyły przeciw nim kontrtaktyki, na przykład styl Venezolano Moderno przeciw stylowi Grenadino.
Technika
Ryan opisuje grimę jako zbiorczą nazwę kilku głównie afrokolumbijskich systemów walki z jednym kijem lub maczetą albo z kijem i maczetą w obu rękach. Niektóre style uczyły także krótszych i cieńszych maczet peinillas, dwóch peinillas, włóczni, noża, bicza i brzytwy. Z trzydziestu pięciu wciąż ćwiczonych stylów wymienia jako najpopularniejsze między innymi Sombra Caucana, Palo Negro, Cubano, Español, Francés, Relancino, Venezolano, el Costeño i Sombra Japonés. Według niego wszystkie mają wspólny rdzeń z ośmiu uderzeń i podstawowych zasłon.
Czytaj dalej
Pozycja wyjściowa z bronią nazywa się według Desch-Obi parada i przypomina postawę w szermierce europejskiej. Z niej zaczyna się cruza, choreografia w parze, która stanowiła rdzeń nauki. Rękopis stylu Caucaseco liczy 72 strony i pięć części, wśród nich Juego Sencillo z pierwszymi trzydziestoma lekcjami dla jednej broni, Juego Doble z cruzas dla dwóch i więcej broni oraz Paradas Sueltas z dwudziestoma uzupełniającymi paradas. Centralną parą broni w tym stylu była azagaya wraz z ostrzem, maczetą lub mieczem. Azagaya miała trzy długości i kształty i można nią było rzucać, kłuć i ciąć. Dziennik El País opisuje technikę falso diagonal, w której maczeciarz zatacza trójkąt tam i z powrotem, markuje wypad, by przeciwnik się osłonił, a następnie uderza na przeciwną stronę. Maestro Lourido wymienia technikę elástico de sombra, szermierkę w ciemności, która według niego zanika. Juego maestro Ananías Caniquí ma według Muñoz Aguilera łącznie 16 cruzas.
Trening
Trening według Muñoza Aguilery zaczyna się od prostej gry (juego sencillo) z jedną bronią lub kijem bordón i trwa podwójną grą (juego doble), w której dochodzi druga broń lub drugi kij. Według artykułu przejętego przez Global Voices większość walk treningowych toczy się na kije, a używane maczety są stępione. Kij bordón jest według dziennika El País z drewna guásimo. Ryan zalicza Kolumbię obok Barbadosu i części Wenezueli do krajów, w których nauczanie walki na kije i ostrza cechuje ustalona pedagogika, a nie intuicyjny trening oparty na sparingu pełnokontaktowym. Mistrzowie grimy przyjmowali według Desch-Obiego uczniów, którzy zapłacili całe czesne za styl, niektórzy pozwalali płacić za poszczególne paradas, a rękopis Caucaseco podaje też paradas, których mistrz w ogóle nie ma uczyć.
Stopnie i postępy
Według Desch-Obiego rękopisy cartillas de malicia służyły głównie jako odznaka autorytetu, a uczniowie cenili je jako dyplom potwierdzający ich jako mistrzów. Kopię cartilli mistrza dostawał tylko ten, kto ukończył szkolenie i zdał egzamin końcowy. Muñoz Aguilera podaje, że posiadanie cartilli jest tak samo prestiżowe jak dyplom i że uczniowie nie mają do nich dostępu w trakcie szkolenia. Według mistrza Lourida w dzienniku El País awansowało się od ucznia (discípulo) przez contramaestro, uzdolnionego ucznia na najwyższym poziomie, do mistrza, którym contramaestro się stawał, gdy główny mistrz przekazał mu cartillę.
Dziś
Na posiedzeniu Narodowej Rady Dziedzictwa Kulturowego (CNPC) w Bogocie 25 lipca 2025 roku nosiciele tradycji esgrima de machete y bordón del Norte del Cauca przedstawili wniosek o wpisanie na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego (LRPCI). Według ministerstwa kultury rada wydała pozytywną opinię o kandydaturze, co umożliwia przejście do przygotowania specjalnego planu ochrony. Nad planem ochrony pracowano według administracji departamentu Cauca przy wsparciu ministerstwa już we wrześniu 2021 roku. Akademią szermierki maczetą i kijem w Puerto Tejada kieruje według dziennika El País mistrz Miguel Lourido i ma ona siedzibę w Casa del Cacao, ośrodku pamięci etnicznej i kulturowej. W listopadzie w Puerto Tejada odbywa się festiwal, na którym spotykają się mistrzowie i uczniowie szkół z północy Cauca. Lourido uczył się głównie u Héctora Elíasa Sandovala, zwanego don Sando, który zmarł w 2022 roku w wieku 93 lat i otrzymał od ministerstwa kultury nagrodę Premio Vida y Obra. Według Muñoza Aguilery uczniowie mistrza Ananíasa Caniquí kontynuują w Mazamorrero i San Francisco (Santander de Quilichao).
Ciekawostki
Według Desch-Obiego istniała tradycja palenia ksiąg mistrza po jego śmierci, a rękopis stylu Caucaseco zachował się tylko dzięki temu, że César Lenis ją złamał. Ryan podaje, że kolumbijska grima jest niezwykła tym, jak dużą rolę odgrywały w niej kobiety. Według dziennika El País na portretach w akademii w Puerto Tejada są obok mistrzów takich jak Manuel María Caicedo i Teófilo Arboleda także kobiety Torelia Sandoval i Fanny Molina. Pokaz szermierki maczetą i kijem zainaugurował w 2025 roku festiwal muzyki Pacyfiku Petronio Álvarez.
Często zadawane pytania
Co oznacza słowo grima?
Grima to skrót hiszpańskiego słowa esgrima, szermierka. Pełna nazwa tej sztuki to esgrima de machete y bordón, szermierka maczetą i kijem bordón.
Czy grimę ćwiczy się ostrymi maczetami?
Według artykułu przejętego przez Global Voices w 2025 roku używane maczety są stępione, a większość walk treningowych toczy się kijami. Trening zaczyna się według Muñoz Aguilera z jedną bronią lub kijem, a dopiero później dochodzi druga.
Czy grima figuruje jako dziedzictwo niematerialne Kolumbii?
Ministerstwo Kultury podaje na 25 lipca 2025 pozytywną opinię Krajowej Rady Dziedzictwa Kulturowego o kandydaturze esgrima de machete y bordón del Norte del Cauca, a nie umieszczenie na liście. Zdaniem ministerstwa opinia pozwala przejść do przygotowania specjalnego planu ochrony.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.