Lucha libre
Meksykańskie zapasy zawodowe znane z masek i elementów lotniczych. Walczy się na dwa z trzech upadków, a od 2018 roku są niematerialnym dziedzictwem kulturowym miasta Meksyk.
Podstawowe informacje
MeksykCharakter i pochodzenie
Trening
Dla kogo
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
Katalogi i bazy dla Lucha libre
O sztuce walki Lucha libre
Lucha libre jest według Britannica formą zapasów zawodowych, która powstała w Meksyku i słynie z kolorowych masek oraz elementów lotniczych. Gaceta UNAM nazywa ją deporte de representación. Heather Levi w książce The World of Lucha Libre z 2008 roku wykłada ją jako inscenizację sprzeczności meksykańskiej tożsamości narodowej, na przykład tradycji i nowoczesności czy rytuału i parodii. Nie znaleźliśmy w źródłach ani założyciela, ani roku powstania gatunku jako całości. Salvador Lutteroth założył Empresa Mexicana de Lucha Libre, czyli organizację promotorską, i według Chilanga zorganizował 21 września 1933 roku pierwszy wieczór lucha libre w mieście Meksyk, w Arena Modelo. Według Gaceta UNAM walki pokazywano w Meksyku już na początku XX wieku w namiotach i teatrach. Recenzja książki Heather Levi w czasopiśmie E.I.A.L. twierdzi natomiast, że lucha libre sprowadzono do Meksyku ze Stanów Zjednoczonych w 1933 roku. Według Gaceta UNAM walczy się na upadki bez limitu czasu. Przepis miasta Monterrey ustala zwycięstwo na dwa z trzech upadków i w walkach o maskę lub włosy nie dopuszcza remisu. Według Gaceta UNAM utrata maski kończy anonimowość zapaśnika, a często i jego karierę. W lipcu 2018 roku Secretaría de Cultura de la Ciudad de México uznała lucha libre za niematerialne dziedzictwo kulturowe miasta, a dekret ukazał się w Gaceta Oficial 23 lipca 2018 roku.
Historia
Według Chilango Salvador Lutteroth zorganizował 21 września 1933 pierwszy wieczór lucha libre w mieście Meksyk, w koszykarskiej hali Arena Modelo przy ulicy Dr. Río de la Loza, z drewnianymi trybunami dla około 2 000 widzów. La Razón podaje, że jego pierwsza próba zorganizowania walk w Arena Modelo w 1931 roku trwała niecałe trzy miesiące. Według Expansión Lutteroth był uczestnikiem rewolucji meksykańskiej, a zapasy poznał przy granicy ze Stanami Zjednoczonymi. CMLL podaje na swojej stronie, że widział je w 1929 roku w Liberty Hall w El Paso w Teksasie, a o sobie twierdzi, że jest najstarszą firmą na świecie zajmującą się organizowaniem lucha libre. Praca licencjacka Briana Gonzaleza Camacha z UAM Xochimilco wskazuje jako pierwszego zamaskowanego zapaśnika w Meksyku La Maravilla Enmascarada (Cyclone McKey, 1933), a jako pierwszego meksykańskiego zamaskowanego zapaśnika Murciélago Velázqueza (1939). Według Expansión pierwsze walki o maski sięgają 1940 roku. Chilango i Expansión podają, że Lutteroth zbudował w 1943 roku Arena Coliseo, a Arena México została otwarta 27 kwietnia 1956 roku z udziałem Santa i Blue Demona. Według angielskiej Wikipedii Antonio Peña, dotychczasowy booker CMLL, założył w 1992 roku AAA.
Czym się różni
Według La Razón Salvador Lutteroth spopularyzował kontrast między técnicos, pozytywnymi bohaterami, a rudos, łotrami. Poza nimi Gaceta UNAM wspomina o osobnej kategorii exóticos, a recenzja książki Heather Levi w czasopiśmie E.I.A.L. opisuje ich jako sfeminizowanych zapaśników, z których niektórzy są otwarcie gejami. Według recenzji Nell Haynes lucha libre długo wykluczała kobiety, a regulacje obejmowały zakazy dla zapaśniczek, wykluczenie z telewizji i limity wieku dla widzów. Gaceta UNAM w 2025 roku podaje, że dawniej dążono do tego, by meksykańska lucha libre konkurowała z amerykańskim wrestlingiem i japońskimi zapasami, a dziś dzięki globalizacji ma znaczenie światowe.
Technika
Recenzja książki Heather Levi w czasopiśmie E.I.A.L. pisze, że técnicos i rudos, dobrzy bohaterowie i łotrzy, odgrywają przydzielone role w wysoce stylizowanej choreografii. Według UnoTV rudos naginają lub łamią zasady sztuczkami zwanymi mañas, na przykład zakazanym chwytem martinete. Według tej samej recenzji Levi wyróżnia trzy style zapaśnicze, grecko-rzymski, olimpijski i wolny. Gonzalez Camacho łączy CMLL z dźwigniami tuż przy macie, llaveo i ras de lona oraz z elementami lotniczymi. Według niego meksykańskie firmy promotorskie stosują walkę do dwóch wygranych rund z trzech, zakłady o maski i włosy oraz odliczanie do 20 sekund poza ringiem. Słynne walki rozstrzygały konkretne chwyty. Według Expansión Santo pokonał Black Shadowa 7 listopada 1952 w Arena Coliseo w trzeciej rundzie dwoma topes i chwytem rana. Według Ximeny Rojo Blue Demon wygrał trzecią rundę z Santem 25 września 1953 swoją dźwignią estaca india.
Trening
Według recenzji książki Heather Levi w czasopiśmie E.I.A.L. zapaśnicy są wytrenowanymi sportowcami, dlatego Levi twierdzi, że lucha libre jest sportem. Gaceta UNAM we wrześniu 2025 cytuje pracę magisterską, według której lucha libre powinna być zaliczana do sportów wyczynowych, ponieważ luchadores mierzą się z kontuzjami bez ubezpieczenia zdrowotnego. Konkretną drogę do walki opisuje Ximena Rojo w Revista de la Universidad de México na przykładzie Blue Demona. Według niej trenował u Rolanda Very w Monterrey i jednocześnie pracował jako puzonista, kolejarz i hamulcowy.
Stopnie i postępy
Przepis miasta Monterrey wymaga do licencji zawodowego zapaśnika zaświadczenia zdrowotnego od służby medycznej komisji, a po spełnieniu wymogów egzaminu technicznego. Młodszym niż 16 lat licencji nie wydaje, a licencja zawsze obowiązuje do 31 grudnia. Pseudonim ringowy nie może się powtarzać ani dawać się pomylić i musi być wpisany w legitymacji. Rola może się zmienić w trakcie kariery. Ximena Rojo podaje, że Blue Demon zadebiutował w Arena México w 1948 roku jako rudo, a po obronie Black Shadowa w 1952 roku publiczność przyjęła go jako técnico. Według Gaceta UNAM utrata maski lub włosów kończy anonimowość zapaśnika, a często także jego karierę. Przepis Monterrey pozwala jednak temu, kto przegrał maskę w apuesta, ponownie się zamaskować pod innym nazwiskiem po czterech latach za zgodą komisji.
Zawody
Przepisy miasta Monterrey z 2009 roku określają, że każda walka ma najwyżej trzy upadki, każdy bez limitu czasu, a wygrywa ten, kto zdobędzie dwa. Tak toczą się walki o tytuł, walki główne i półfinały, a w walkach wstępnych przepisy dopuszczają jeden upadek lub limit czasu. Kategorie wagowe sięgają od muszej (52 kg) do ciężkiej (powyżej 97 kg). Sędziowie mogą zdyskwalifikować za bezpośrednie duszenie, kłucie w oczy, uderzenia w krocze lub w kark oraz za martinete. W walkach máscara contra máscara, cabellera contra máscara i cabellera contra cabellera przepisy nie dopuszczają remisu i walczy się kolejny upadek. Według Gonzaleza Camacha przegrany musi zdjąć maskę, podać imię i nazwisko oraz liczbę lat w zawodzie i co najmniej trzy lata nie może walczyć w masce. Expansión wymienia słynne walki o maski, na przykład El Solitario przeciw Ángelowi Blancowi (1972) lub Atlantis przeciw Villanowi III (17 marca 2000). Według angielskiej Wikipedii najbardziej rozpowszechnionym formatem stały się trios, sześcioosobowe walki drużynowe.
Dziś
Dekret, którym Meksyk (miasto) uznał lucha libre za niematerialne dziedzictwo kulturowe, ukazał się w Gaceta Oficial 23 lipca 2018 roku. Według Gonzaleza Camacha postępowanie rozpoczęło się we wrześniu 2017 roku. Telemundo podaje, że deklarację podpisali José Ramón Amieva, Eduardo Vázquez i Roberto López El Fantasma, przewodniczący Comisión de Lucha Libre Profesional, a w Zócalo świętowało ją około 20 000 osób. Gaceta UNAM szacuje w 2025 roku, że w Meksyku jest ponad tysiąc aren i hal do lucha libre, a stulecie zostanie obchodzone w 2033 roku. Według Gaceta z 2018 roku większość zapaśników nie ma umów ani pewności pracy. Według Expansión Arena México należy do CMLL i mieści około 17 000 widzów, a Chilango podaje około 12 000. Według La Crónica de Hoy WWE z grupy TKO ogłosiło w kwietniu 2025 roku przejęcie AAA, podczas gdy CMLL ma sojusz z AEW. Angielska Wikipedia podaje zakończenie przejęcia 1 sierpnia 2025 roku.
Ciekawostki
Według Chilango Salvador Lutteroth częściowo sfinansował budowę Arena Coliseo wygraną 40 000 pesos na loterii na los numer 4242. Przy otwarciu Arena México w 1956 roku, według Chilango i Expansión, chrzestnym był Cantinflas. ClaroSports podaje, że arena gościła boks na igrzyskach olimpijskich w 1968 roku pod nazwą Arena 68. Według Gaceta UNAM zamaskowany zapaśnik, który przegrywa, zwykle bierze gwarantowaną gażę, a zwycięzca dostaje mniej pieniędzy, ale zachowuje karierę. Jako najcenniejsze maski wymieniła w 2018 roku L.A. Park, Psycho Clown, Pentagón Black i Carístico, a najcenniejszymi włosami nazwała włosy Rusha. Według recenzji w E.I.A.L. maski bywają dziedziczone z ojca na syna lub krewnego. Black Shadow po przegranej z Santo został według Expansión zdemaskowany jako Alejandro Cruz Ortiz, przy czym Expansión datuje walkę na 1952 rok, a La Razón na 1953 rok.
Często zadawane pytania
Kto założył lucha libre?
Nie znaleźliśmy w źródłach założyciela gatunku. Salvador Lutteroth założył w 1933 roku firmę promotorską Empresa Mexicana de Lucha Libre, ale według Gaceta UNAM walki pokazywano w Meksyku już wcześniej w namiotach i teatrach.
Jak wygrywa się walkę w lucha libre?
Według przepisu miasta Monterrey wygrywa ten, kto zdobędzie dwa z trzech upadków, a każdy upadek jest bez limitu czasu. W walkach wstępnych przepis dopuszcza jeden upadek albo limit czasu.
Co się dzieje, gdy luchador przegra maskę?
Według Gonzaleza Camacho musi się zdemaskować, podać swoje imię i lata w zawodzie, a przez co najmniej trzy lata nie może walczyć w masce. Przepis Monterrey pozwala mu za zgodą komisji na nową maskę pod innym imieniem po czterech latach.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.