Juego del palo (Kanaryjska walka na kije)
Tradycyjna kanaryjska gra na kije, w której dwaj gracze pokazują ataki i obrony, nie raniąc się. Wielki kij z Gran Canarii jest od 2025 roku chronionym dobrem kultury.
Podstawowe informacje
HiszpaniaCharakter i pochodzenie
Trening
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Juego del palo (Kanaryjska walka na kije)
Juego del palo to tradycyjna gra na kije z Wysp Kanaryjskich, w której dwaj gracze pokazują ataki i obrony, nie chcąc się zranić. Urzędowy załącznik do uznania dobra kultury z 2025 roku wyróżnia trzy odmiany według długości kija: krótką, średnią (vara) i wielką. Odmianą wielkiego kija jest Juego del Garrote Tradicional de Gran Canaria, które rząd Wysp Kanaryjskich uznał dekretem 133/2025 za niematerialne dobro kultury (Bien de Interés Cultural). Według tego samego załącznika źródła nie pozwalają z pewnością ustalić, że gra ma czysto tubylcze pochodzenie, choć wskazują na to poszlaki, zwłaszcza jej ścisły związek z pasterstwem. Kroniki podboju wysp wspominają o tubylczych wojownikach z mieczami z drewna utwardzanego ogniem. Grę przekazywano w rodzinach, a style noszą nazwy rodów i mistrzów. Na Lanzarote w 2026 roku wszczęto postępowanie o uznanie dobra kultury dla stylu maestro Cristín Feo, a rząd Wysp Kanaryjskich w lipcu 2026 roku, według prasy, zatwierdził dobro kultury dla stylu Quintero na wyspie El Hierro.
Historia
Urzędowy załącznik do dekretu o dobru kultury z 2025 roku przytacza kroniki podboju Gran Canarii, według których tubylczy wódz Doramas prowadził pięciuset kanaryjskich wojowników uzbrojonych we włócznie i szerokie miecze z drewna utwardzanego ogniem (palo tostado). Marín de Cubas opisał w 1694 roku drewniane montantes z drewna acebuche i sabina, którymi walczono obiema rękami. Załącznik podaje zarazem, że źródła pisane nie pozwalają z pewnością ustalić czysto tubylczego pochodzenia gry, choć wskazują na to poszlaki, zwłaszcza związek z pasterstwem.
Czytaj dalej
Hiszpańska Wikipedia umieszcza pierwszą wzmiankę o kijach tubylców w kronice Crónica Bethencouriana (1402), gdzie chodzi o Bimbache z wyspy El Hierro, a drugą w dziele włoskiego inżyniera Leonardo Torriani z 1590 roku. Według angielskiej Wikipedii Torriani opisał, jak przeciwnicy najpierw stali na kamiennych wzniesieniach, unikali rzucanych kamieni, nie poruszając nogami, a potem zeszli i starli się na kije. Angielska Wikipedia wspomina też o relacji azorskiego kronikarza Gaspar Frutuoso (ok. 1522–1591) o opalanych kijach użytych przeciw Portugalczykom. Urzędowy tekst dotyczący postępowania na Lanzarote podaje, że na wsi w grę grali poganiacze wielbłądów, a przede wszystkim pasterze, którzy ćwiczyli podczas przerw i wyzywali się nawzajem, oraz że kilka rodzin miało własne style. Pewna tajemnica przyczyniła się według niego do tego, że gra prawie zanikła. Odrodzenie wielkiego kija na Gran Canarii rozpoczęło się według załącznika z 2025 roku w latach osiemdziesiątych XX wieku i nawiązało do wysp takich jak Tenerife, gdzie gra na kije była już uprawiana i wyróżniały się rody Déniz, Acosta i Morales. Kluczową postacią był pasterz z Telde Francisco Santana Suárez, zwany maestro Paquito, który zmarł w 1985 roku i uczył się u José Calderín, zwanego Pispi. Wszyscy dzisiejsi gracze tradycyjnego wielkiego kija wywodzą się według załącznika w zasadzie z rodu Calderín z Valsequillo i Telde.
Czym się różni
Urzędowy załącznik z 2025 roku odróżnia tradycyjne Juego del Garrote od Lucha del Garrote. Ta według niego straciła charakter zabawowy i stała się czymś w rodzaju kanaryjskiej sztuki walki z własnym słownictwem i trybem rywalizacji pod osobną federacją sportową. Komunikat prasowy rządu Wysp Kanaryjskich o tygodniu sportów tradycyjnych, który utożsamia palo canario z lucha del garrote, pisze o nim, że nie ma składnika rywalizacji ani zwycięzców i pokonanych. Hiszpańska Wikipedia porządkuje style rodowe według wyspy i długości kija. Przy średnim kiju wymienia między innymi style Los Morales z San Andrés, Los Acosta, Los Verga rodu Díaz i Los Déniz, styl Vicente Vidal na La Palma, palo conejero na Lanzarote, związane z mistrzem Cristín Feo, oraz Quintero Zamora na wyspie El Hierro. Angielska Wikipedia podaje dziewięć głównych stylów. Według angielskiej Wikipedii juego del palo przypomina portugalskie jogo do pau i wenezuelskie juego del garrote. Kanaryjskie Juego del Garrote z wielkim kijem nie jest tym samym co wenezuelskie juego del garrote. Hiszpańska Wikipedia dodaje, że o krótkim kiju, który przetrwał w Ameryce Południowej, nie można bez pomyłki twierdzić, że ma pochodzenie kanaryjskie, ponieważ jego gracze uznają wyłącznie pochodzenie wenezuelskie.
Technika
Urzędowy załącznik definiuje Juego del Garrote jako szermierkę kijami między dwoma graczami, której celem nie jest zranienie, lecz pokazanie szerokiego repertuaru technik ataku i obrony. Każdy gracz za pomocą swoich mañas dąży do zaznaczenia trafienia lub rozbrojenia przeciwnika. Rozróżnia się grę na dystans (juego largo) i grę z bliska (juego corto). Gracze wielkiego kija na Gran Canarii stoją twarzą do siebie i trzymają kij pośrodku, ręce mają mniej więcej na szerokość ramion, a kciuki skierowane w tę samą stronę. Używają obu końców i części między rękami, a ręce nie mogą się krzyżować. Załącznik wymienia podstawowe ruchy vareo, cruzado i cambio de manos, techniki ataku quites, revoliás, enganches, envolvíos oraz pchnięcia w brzuch lub w głowę i obrony cambios de manos, escachones, barridos, bloqueos, vacíos i despejes. Hiszpańska Wikipedia rozróżnia wielki kij (garrote lub lata), dłuższy niż gracz, średni kij (vara), najczęściej od ziemi do serca gracza, oraz krótki kij. Według angielskiej Wikipedii gra się bez ochraniaczy, a bezpieczeństwo opiera się na kontrolowanych atakach. Styl Quintero z wyspy El Hierro ma według dziennika Diario de Avisos zamknięty system techniczny, a jego technika juegopalo sprawdza przeciwnika bocznymi uderzeniami z góry w biodra.
Trening
Kij garrote wykonywano tradycyjnie, według urzędowego załącznika z 2025 roku, z drewna acebuche, almendrero lub brezo, dziś najczęściej z eukaliptusa. Ścina się go przy malejącym księżycu, suszy od sześciu miesięcy do roku, prostuje nad ogniem za pomocą łoju (sebo), obłupuje i smaruje tłuszczem. Jego długość ma równać się wzrostowi gracza lub nieznacznie go przekraczać. Grę rozpoczyna wyzwanie, które w gwarze miejscowej nazywa się echar una pechada.
Dziś
Dekret 133/2025 z 13 października 2025 roku, opublikowany w dzienniku urzędowym Wysp Kanaryjskich (BOC) 17 października 2025 roku, uznał Juego del Garrote Tradicional de la isla de Gran Canaria za niematerialne dobro kultury w kategorii tradycyjnych gier i sportów o zasięgu wyspowym. Oszacowanie przytoczone w załączniku do dekretu podaje około pięćdziesięciu graczy tradycyjnego wielkiego kija ze średnim wiekiem między 40 a 50 lat. Grę podtrzymują szkoły Familia Maestro Paquito, La Revoliá (od roku 1989) i La Barranquera-Telde (od roku 1992). Na Lanzarote zarząd wyspy (Cabildo) wszczął decyzją z 15 maja 2026 roku, opublikowaną w BOC 17 czerwca 2026 roku, postępowanie w sprawie dobra kultury dla Juego del Palo de Lanzarote w stylu mistrza Cristín Feo. Wniosek złożył klub Club Deportivo Jugadores de Palo La Era. Rząd Wysp Kanaryjskich zatwierdził 13 lipca 2026 roku, według telewizji RTVC, dekret uznający styl Quintero na wyspie El Hierro za niematerialne dobro kultury. Postępowanie poparły opinie uniwersytetów w La Laguna i w Las Palmas de Gran Canaria. Styl Quintero według dziennika Diario de Avisos gra się dziś tylko przyjacielsko i pokazowo. W październiku 2025 roku stowarzyszenie Asociación Cultural MAHO zorganizowało przy wsparciu zarządu wyspy pokazy juego del palo w ciągu jednego dnia we wszystkich czternastu gminach wyspy Fuerteventura.
Ciekawostki
W słownictwie wielkiego kija na Gran Canaria bajarte el garrote oznacza zaznaczyć trafienie. Cios, który zostawia ślad, nazywa się mérito, a gracz, który zbiera wiele méritos, nie jest lubiany. Według urzędowego załącznika z 2025 roku Miguel Calderín prowadził nauczanie wielkiego kija na uniwersytecie w Las Palmas de Gran Canaria aż do lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Hiszpańska Wikipedia podaje, że grę nazywa się też banot lub banod, słowami pochodzenia przedhiszpańskiego, i że guanczyjskie banod oznaczało oszczep do rzucania z sosny smolistej utwardzany ogniem.
Często zadawane pytania
Czy gracze juego del palo dotykają przeciwnika kijem?
Według urzędowego załącznika z 2025 roku celem gry nie jest zranienie przeciwnika, lecz pokazanie ataków i obron oraz zaznaczenie trafienia. Cios, który zostawia ślad, nazywa się mérito, a gracza z wieloma méritos nie widzi się chętnie. Według angielskiej Wikipedii gra się bez ochraniaczy, a bezpieczeństwo opiera się na kontrolowanych atakach.
Jak długi jest kij w juego del palo?
Urzędowy załącznik wyróżnia kij krótki, średni i wielki. Wielki garrote z Gran Canarii ma być równy wzrostowi gracza lub nieco go przewyższać. Średni kij (vara) sięga według hiszpańskiej Wikipedii najczęściej od ziemi do serca gracza.
Czy juego del palo jest chronione jako dobro kultury?
Dekret 133/2025 uznał wielki kij z Gran Canarii za niematerialne dobro kultury. Na Lanzarote w 2026 roku wszczęto postępowanie dla stylu maestro Cristín Feo, a rząd Wysp Kanaryjskich w lipcu 2026 roku, według telewizji RTVC, zatwierdził dobro kultury dla stylu Quintero na wyspie El Hierro.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.