Jogo do pau (portugalska walka kijem)
Portugalska szermierka długim kijem trzymanym oburącz, zadomowiona w Minho i Trás-os-Montes. W lizbońskich salach gimnastycznych od końca XIX wieku dostosowywano ją do sportu i pokazów.
Podstawowe informacje
PortugaliaCharakter i pochodzenie
Trening
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Jogo do pau (portugalska walka kijem)
Jogo do pau to portugalska szermierka długim kijem, który zawodnik trzyma oburącz. Badanie z 2022 roku wiąże ją z regionami Minho i Trás-os-Montes i podaje, że w miastach się przekształciła, a dziś uważa się ją za szermierkę narodową. Lizboński mistrz António Nunes Caçador nazwał ją w książce z 1963 roku Esgrima Nacional. Na północy kij służył do załatwiania sporów na targach i pielgrzymkach, gdzie, jak podaje Caçador, jeden lub kilku zawodników bronił się plecami do siebie przed przeważającymi siłami. Do Lizbony sztukę przynieśli wędrowni mistrzowie i robotnicy dniówkowi z północy, a od końca XIX wieku nauczały jej towarzystwa gimnastyczne, takie jak Ginásio Clube Português, które dostosowały ją do sportu i pokazów. W XX wieku północna gra podupadała. Nuno Curvello Russo przypisuje to zakazom noszenia kijów na uroczystościach, odejściu młodych do miast i za granicę oraz łatwo dostępnej broni palnej. Dziś jogo do pau uprawiają kluby, stowarzyszenia i federacje. Gmina Cabeceiras de Basto w 2022 roku przygotowywała kandydaturę do krajowego wykazu dziedzictwa niematerialnego, a od 2024 roku podaje, że jej tradycja została wpisana.
Historia
Nuno Curvello Russo pisze, że sztuka dotarła z Minho przez stolicę do Estremadury i Ribatejo. Rozpowszechniali ją wędrowni zawodowi mistrzowie, wśród nich ojciec i syn Calado Campos oraz Joaquim Baú, a także robotnicy dniówkowi z Minho i Trás-os-Montes. Jako pierwsze sale gimnastyczne, które uczyły formy lizbońskiej, wymienia Ginásio Real (dziś Ginásio Clube Português), Atheneu Comercial de Lisboa i Lisboa Ginásio Clube. Jego zdaniem forma lizbońska od końca XIX wieku dostosowywała się do sportu i pokazów. Według kroniki klubu Ginásio Clube Português klub przeniósł jogo do pau do sali gimnastycznej w 1895 roku, a od 1898 roku prowadził jego zajęcia profesor Artur dos Santos.
Czytaj dalej
António Nunes Caçador w książce z 1963 roku wskazuje jako najstarszego znanego sobie mistrza José Maria da Silveira, zwanego o saloio, i jako założyciela szkoły lizbońskiej (Escola de Lisboa). Jak twierdzi, nazywa się tak, ponieważ jest to inny rodzaj szermierki niż na wsi. Caçador opisuje lizbońskie podwórka (quintais), gdzie grę uczono jako publiczne widowisko i każdy miał mestre i contramestre, który miał taką samą rangę jak mestre, ale mniejszy autorytet. Według Russo północna gra podupadała już w latach trzydziestych XX wieku, ponieważ policja egzekwowała zakaz noszenia kijów na uroczystościach, wyjazd do miast i za granicę przerwał przekazywanie między pokoleniami, a broń palna była łatwo dostępna. Badanie autorstwa Lídia Aguiar i Rita Ribeiro z 2022 roku podaje, że załatwianie sporów na targach i pielgrzymkach zakazano około lat pięćdziesiątych XX wieku, a strażnicy odbierali kije wszystkim przybyłym. Sztuka stała się wtedy tylko pokazem, kulturą i tradycją. Angielska Wikipedia podaje, że liberałom w latach trzydziestych XIX wieku nie wolno było nosić miecza, więc sięgnęli po kij. W literaturze fachowej nie udało nam się znaleźć tego twierdzenia.
Czym się różni
Caçador pisze, że gra lizbońska jest najpełniejsza w ruchach kolistych sarilhos, podczas gdy gra północna używa ich mało i opiera się głównie na uderzeniach varrimentos, czyli na tak zwanej grze na targu. Szkoła z Minho według niego przyjmuje lewą gardę ze skrzyżowanymi rękami, którą nazywa prawą. Badanie Aguiar i Ribeiro z 2022 roku podaje, że północna tradycja z Cabeceiras de Basto różni się od południowej, gdzie dziś działa kilka szkół nastawionych na rywalizację. Według portugalskiej Wikipedii szkoła lizbońska przywiązywała mniejszą wagę do walki z wieloma przeciwnikami. Angielska Wikipedia zalicza do regionów pochodzenia Minho, Alto Douro, Trás-os-Montes, Pontevedrę i Ourense oraz podaje, że jogo do pau uprawia się także w Lizbonie, na Azorach i na Maderze, a sporadycznie w Galicji i w Makau.
Technika
Caçador zapisał, że mistrz Frederico Hopffer uczył guardas de espera, uderzeń pancadas redondas, enviezadas i arrepiadas por dentro i por fora, rebate, pontuadas, vira costas, guardas avançadas oraz sarilhos de cima, de baixo, z rękami jedna na drugiej, sarilhos w ruchu po obwodzie boiska i sarilhos traçados da borda de água. Caçador rozróżnia dwa sposoby gry. Pierwszy to artystyczna klasyczna szermierka w seriach, w którą gra się przyjacielsko i z powstrzymywanymi uderzeniami, aby mogli grać obaj, a widz był zadowolony. Drugi nazywa dziką częścią szermierki (parte selvática). Grę targową (jogo de feira) opisuje Caçador jako walkę jednego, dwóch lub więcej zawodników z tłumem, plecami do siebie, z uderzeniami varrimentos i pancadas enviezadas. Gdy jeden człowiek stoi przeciw wielu, nieustannie podskakuje po obwodzie i próbuje się przebić uderzeniami pionowymi lub uderzeniami arrepiadas.
Trening
Caçador zaleca kije z drewna lódão, które uważa za najlepsze, a także marmeleiro, freixo, castanho lub junco. Kij ma mieć najwyżej 550 g i 1,52 m, zwykle 1,46 m i 500 g, a do nauki cięższe kije tej samej długości. W Cabeceiras de Basto według badania z 2022 roku używa się okrągłego kija, który sięga użytkownikowi aż do nosa. Międzynarodowe Centrum Sztuk Walki UNESCO (ICM) wymienia trzy rodzaje ćwiczeń: sarilhos, formy i serie.
Stopnie i postępy
Caçador w 1963 roku zna tylko tytuły mestre i contramestre. Portugalska Wikipedia opisuje system pasów szkoły lizbońskiej, który stworzył mistrz Pedro Ferreira: żółty dla początkujących, zielony dla średniozaawansowanych, czerwony dla zaawansowanych, czarny dla mistrzów (z maksymalnie pięcioma czerwonymi gwiazdkami lub czterema fioletowymi paskami) i fioletowy dla wielkiego mistrza. Według tej samej Wikipedii niektóre szkoły stosują inny system lub żaden. Stowarzyszenie ADCJPauP podaje w swojej witrynie pasy żółty, zielony, czerwony, czarny z jedną do pięciu gwiazdek i fioletowy.
Dziś
Encyklopedia Greena z 2001 roku podaje, że jogo do pau nadal istnieje w Portugalii jako samoobrona, tradycja kulturowa i sport. Caçador pisał w 1963 roku, że w Lizbonie utrzymują je co najmniej Ateneu Comercial de Lisboa i Ginásio Clube Português oraz że w Cabeceiras de Basto szkołę gry północnej prowadzi mistrz António Portela.
Czytaj dalej
Według badania z 2022 roku praktyka w Cabeceiras de Basto opiera się tylko na dwóch grupach, z których jedna ma już starszych członków, a wyrób kijów zależy od jednego rzemieślnika. Gmina przygotowywała wówczas kandydaturę do krajowego spisu dziedzictwa niematerialnego na platformie MatrizPCI. Dokument gminny z grudnia 2022 roku wspomina plan ochrony na potrzeby wniosku o ujęcie w spisie, a biuletyn gminny z 2024 roku już określa jogo do pau z Cabeceiras de Basto jako dziedzictwo niematerialne ujęte w spisie. Daty i numeru ujęcia w spisie nie udało nam się znaleźć w źródłach urzędowych. Gminę w tej tradycji reprezentują stowarzyszenia z miejscowości Abadim i Bucos. Międzynarodowe Centrum Sztuk Walki UNESCO (ICM) wymienia wśród organizacji Federação Nacional do Jogo do Pau Português, Associação Desportiva e Cultural do Jogo do Pau Português, Associação Esgrima Lusitana Cascais, Esgrima Lusitana Lisboa oraz grupy z Bucos i Abadim. Federację Federação Portuguesa de Jogo do Pau, która według portugalskiej Wikipedii wyłoniła się ze stowarzyszenia założonego w 1977 roku z inicjatywy mistrza Pedro Ferreira, podaje tylko Wikipedia.
Ciekawostki
Badanie z 2022 roku cytuje opowiadanie Como ela o amava! Camilo Castelo Branco z cyklu Noites de Lamego, którego akcja rozgrywa się w Cavez w Cabeceiras de Basto. Według kodeksu etycznego tych bijatyk, jak przedstawia go opowiadanie, nikt nie atakował przeciwnika, który nie miał w ręku kija. Russo cytuje Xanquin Lorenzo Fernandez z Ourense, który opisał bijatykę na targu w galicyjskim Porqueirós pod koniec XIX wieku. Dwóch Portugalczyków obroniło się tam plecami do siebie kijami przed licznymi napastnikami i rozpędziło targ.
Często zadawane pytania
Jak długi jest kij w jogo do pau?
Caçador zalecał w 1963 roku dla szkoły lizbońskiej kij długości zwykle 1,46 m i najwyżej 1,52 m, o masie około 500 g. W Cabeceiras de Basto okrągły kij według badania z 2022 roku sięga użytkownikowi aż do nosa.
Czym różnią się szkoła północna i lizbońska?
Jak podaje Caçador, gra lizbońska jest najpełniejsza w ruchach kolistych sarilhos, natomiast gra północna opiera się głównie na uderzeniach varrimentos i na walce z przewagą liczebną na targach. Portugalska Wikipedia podaje, że szkoła lizbońska przykładała mniejszą wagę do walki z wieloma przeciwnikami.
Czy jogo do pau ma pasy i stopnie?
Jednolity system nie istnieje. Caçador w 1963 roku znał tylko tytuły mestre i contramestre. Portugalska Wikipedia opisuje pasy szkoły lizbońskiej od żółtego do fioletowego, które wprowadził mistrz Pedro Ferreira, i podaje, że niektóre szkoły stosują inny system lub żadnego.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.