Cossack Spas
Козацький спасUkraiński system walki, oficjalnie sport ukraiński rukopasz Spas, który od 1992 roku w Zaporożu rozwija Ołeksandr Prytuła, powołując się na kozackie pochodzenie.
Podstawowe informacje
UkrainaCharakter i pochodzenie
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Cossack Spas
Kozacki spas to ukraiński system walki, który państwowy rejestr uznanych sportów prowadzi jako sport ukraiński rukopasz Spas w dziale sportów narodowych pod numerem III.004. Sport zrzesza Wszechukraińska Federacja Spas, której prezydentem jest Ołeksandr Prytuła. Kijowski obwodowy wydział sportu podaje, że spas został od lipca 2008 uznany tylko tymczasowo, a na listę uznanych sportów wpisał go dopiero rozkaz ministerstwa nr 306 z 9 lutego 2010 roku. Historię spasu dokumentują głównie artykuły, których współautorem jest sam Prytuła. Według Prytuły i Konocha (2022) pierwszy artykuł o spasie napisał w 1989 roku Łeonid Bezkłubyj i twierdził w nim, że ta sztuka przetrwała w rodach kozackich. Ten sam artykuł podaje, że w 1992 roku Prytuła został sotnykiem kozackiej sotni sztuk walki, w tym samym roku powstała w Zaporożu eksperymentalna grupa spasu, a w 1996 roku szkoła tradycyjnej kozackiej sztuki walki. Według Dzerkalo Tyzhnia (2007) Prytuła opiera ciągłość na pamięci rodowej. Niezależnego recenzowanego badania, które krytycznie weryfikowałoby kozacką ciągłość spasu, nie znaleźliśmy. Rejestr prowadzi osobno pojedynek kozacki (III.001) i rukopasz hopak (III.002), spas jest więc urzędowo innym sportem. W narodowym wykazie niematerialnego dziedzictwa kulturowego Ukrainy ani na liście UNESCO nie znaleźliśmy spasu.
Historia
Historię spasu dokumentują głównie artykuły, których współautorem jest sam Ołeksandr Prytuła. Według Prytuły i Konocha (2022) pierwszy artykuł o spasie napisał Łeonid Bezkłubyj w 1989 roku. Na początku lat dziewięćdziesiątych w Zaporożu powstała następnie grupa inicjatywna kierowana przez Prytułę, która szukała nosicieli sztuki, a od 1992 do 1996 roku odbywały się wyprawy po wsiach Ukrainy i Kubania. W 1992 roku powstała kozacka sotnia sztuk walki z sotnykiem Prytułą oraz eksperymentalna grupa spasu, której uczniowie zostali pierwszymi trenerami. Ten sam artykuł podaje, że Prytuła niektórych elementów nauczył się od dziadka Fedora Chudolije, od 1994 do 1998 roku uczył się u Bezkłubyja, a od 1995 do 2003 u Anatolija Bondarenki, którego określa jako nosiciela tradycji rodowej. W 1996 roku powstała Szkoła Tradycyjnej Kozackiej Sztuki Walki Spas, a w maju 1998 roku Rada Miejska Zaporoża otworzyła kozacką szkołę sportową dla dzieci i młodzieży Spas. Wszechukraińska Federacja Spas została według Suspilne zarejestrowana 7 czerwca 2005 roku.
Czym się różni
Państwowy rejestr uznanych sportów wymienia osobno pojedynek kozacki (III.001), rukopasz hopak (III.002) i ukraiński rukopasz Spas (III.004), więc Spas jest urzędowo innym sportem niż pozostałe dwa. Prytuła i Konoch (2022) wskazują rukopasz Spas, bojowy hopak, ukraiński zapas na pasach i walkę nawchrest jako równolegle rozwijające się, odrębne systemy narodowe. Odróżniają też ich początki: bojowy hopak zaczął się według nich w 1985 roku we Lwowie u Wołodymyra Pyłata, a Spas dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych w Zaporożu u Prytuły. Program nauczania z 2012 roku uwzględnia hopak tylko jako taniec ludowy wśród gier i tańców uzupełniających. Radio Svoboda (2007) wymienia za federacją obok Spasu inne odtworzone systemy kozackie, czyli bojowy hopak, swarhę, tryhław i chrest, i uznaje Spas za najpowszechniejszy z nich.
Technika
Program nauczania dla szkół sportowych z 2012 roku zalicza do techniki ruchu spasu hojdok, powzunec i prysid, a do zapasów rzuty przez biodro, ramię i plecy oraz podcięcia. Wśród uderzeń ręką wymienia nyrky, zatuly, priamyj stusan, bicznyj stusan, kriuk, molot, dzyha i wychlest, wśród kopnięć kopniak, skis, pidsik, tynok, mitla, połoz i łoszak, a ponadto uderzenie kolanem bryk. Ukraińska Wikipedia uznaje za podstawę techniki spasu hojdok, czyli szybkie zbliżenie do przeciwnika z uchyleniem się z linii ataku, i wymienia uderzenia czerez, hup, wychłyst, wułyk, wkliak i nałyhacz.
Trening
Program nauczania z 2012 roku włącza do przygotowania gry i tańce ludowe, w tym hopak, pokazy oraz udział w festiwalach. Konoch i Prytuła (2015) zaproponowali dla licencjatów wychowania fizycznego ze specjalizacją w ukraińskim rukopasz Spas 864 godziny przedmiotów specjalistycznych, w tym gry ludowe spasu z kozackimi tańcami bojowymi i pieśniami oraz przygotowanie jeździeckie z podstawami przetrwania. Według Prytuły i Konocha (2022) we wrześniu 1994 roku w Międzynarodowym Instytucie Administracji Państwowej i Municypalnej w Zaporożu powstała pierwsza uczelniana sekcja spasu. Nauka u Bondarenki obejmowała według tego samego artykułu nie tylko chwyty, lecz także kozackie pieśni, gry, tańce, kozackie karby oraz modlitwy i zaklęcia. Ukraińska Wikipedia podaje, że z powodu dużej urazowości technik spas uczy się głównie w formie gier zbiorczo zwanych kozackyj hraj.
Stopnie i postępy
Program nauczania dla szkół sportowych, który w 2012 roku w Kijowie opracowali Prytuła, Ryżow i Łukojanowa, przewiduje stopnie Molodyk od I do VI, młodzieżowe i dorosłe klasy sportowe, kandydata na mistrza sportu i mistrza sportu oraz egzamin na tytuł Kozak. Kijowski obwodowy wydział sportu podaje, że w 2012 roku zatwierdzono oficjalne przepisy zawodów, program nauczania dla młodzieżowych szkół sportowych i wymogi klasyfikacyjne. Ministerstwo wydało dla ukraińskiego rukopasz Spas załącznik 105 norm kwalifikacyjnych Jednolitej Klasyfikacji Sportowej Ukrainy z wymogami dla klas sportowych. Kijowska MAUP wydała w 2009 roku program przedmiotu o tradycyjnych kozackich sztukach walki, którego autorem jest Prytuła jako kierownik katedry narodowych sztuk walki.
Zawody
Według Prytuły i Konocha (2022) w listopadzie 1994 roku odbyły się w Zaporożu pierwsze otwarte mistrzostwa miasta w ukraińskim rukopaszu Spas ku czci urodzin Nestora Machny, z których wyrósł puchar Ukrainy imienia Nestora Machny. W sierpniu 1997 roku na Chortycy w ramach pierwszego ogólnoukraińskiego festiwalu kozackich i tradycyjnych sztuk walki odbyły się pierwsze zawody w kozackiej walce na pięści lava na lavu, a 1 sierpnia 1998 roku pierwsze mistrzostwa Ukrainy. Kijowski obwodowy wydział sportu podaje pierwsze mistrzostwa Europy w 2012 roku i pierwsze mistrzostwa świata w 2013 roku. Regulamin mistrzostw Ukrainy rozegranych od 13 do 15 czerwca 2025 roku w Kijowie wymienia sekcje rukopasz, borotba na pojasach, borotba nawchrest i borotba kotyhoroszko. Dorośli mężczyźni rywalizują w kategoriach wagowych do 60, 65, 70, 75, 80, 85, 90 i powyżej 90 kg, kobiety do 45, 50, 55, 60, 65, 70 i powyżej 70 kg, a dorośli muszą mieć co najmniej I klasę sportową. Obowiązujące przepisy zawodów zatwierdziło ministerstwo 31 stycznia 2022 roku.
Dziś
Kijowski obwodowy wydział sportu powtarza dane federacji, według których rukopasz Spas uprawia się w 13 obwodach Ukrainy i w 8 krajach. Suspilne w 2022 roku pisało za federacją o obecności w 12 obwodach oraz o nauczaniu zapasów na pasach, hortynhu i szermierki miękkimi szablami, Radio Svoboda w 2007 roku o 16 obwodach. Kijowska organizacja Bratstwo kozackoho bojowoho zwyczaju Spas, odrębna od federacji, organizuje według Twerdochliba (2018) od października 2008 roku na wyspie Truchaniw festiwal Hajdamaka. Miejski portal Zaporoża podaje, że w kompleksie Zaporoski Dąb na Górnej Chortycy Teatr walki kozackiej Zaporoski Spas prowadzi szkolenia i pokazy. Na krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego Ukrainy w wersji z czerwca 2026 roku ani na liście UNESCO nie znaleźliśmy spasu. Prytuła i Konoch (2022) twierdzą jednak, że spas ma wszelkie predyspozycje do wpisania na listę UNESCO.
Ciekawostki
Prytuła i Konoch (2022) podają, że A. Skulski w swojej książce z 1997 roku wyróżnia trzy rodzaje spasu, ochronny, leczniczy i bojowy. Zerkalo nedeli (2007) cytuje Prytułę, według którego spas i hopak nie są wymysłami, lecz całościowymi systemami szkolenia ukraińskiego wojownika. Według Cynarskiego (2023) spas u Bezkłubego studiował także twórca bojowego hopaka Wołodymyr Pyłat. Ukraińska Wikipedia podaje kilka wykładni nazwy, między innymi słowa dziadka Prytuły, że spas jest tym, co ratuje człowieka w życiu. Pisze też, że Bezkłubyj opowiadał na seminariach o huśtawce śmierci, która ma umożliwiać unikanie strzałów z pistoletu.
Często zadawane pytania
Czy kozacki spas jest uznanym sportem?
Tak, państwowy rejestr prowadzi go jako ukraiński rukopasz Spas pod numerem III.004. Od lipca 2008 roku był uznany tylko tymczasowo, w pełni wpisał go rozkaz ministerstwa nr 306 z 9 lutego 2010 roku.
Kto założył kozacki spas?
Sportową formę założył Ołeksandr Prytuła, który według Prytuły i Konocha (2022) kierował w Zaporożu grupą inicjatywną, a w 1992 roku został sotnykiem kozackiej sotni. Jako nosicieli tradycji rodowej wskazuje się Łeonida Bezkłubyja i Anatolija Bondarenkę.
Czy spas to to samo co pojedynek kozacki?
Nie, państwowy rejestr prowadzi pojedynek kozacki jako osobny sport pod numerem III.001, a ukraiński rukopasz Spas pod numerem III.004. Według własnych zasad pojedynek kozacki ma Światową Federację Pojedynku Kozackiego.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.