Capoeira

Podstawowe informacje

Mistrzowie i osobistości

Mark DacascosWesley Snipes

Kraj pochodzeniaBrazylia

RegionAmeryka Południowa

Główny naciskMieszane

Poziom kontaktuLekki kontakt

System stopniSzarfy

Charakter i pochodzenie

Trening

Dla kogo

Organizacja i zawody

Z czego składa się styl

Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.

Porównania

Katalogi i bazy dla Capoeira

O sztuce walki Capoeira

Capoeira to afrobrazylijska praktyka, którą UNESCO opisuje zarazem jako walkę i taniec. Dwaj gracze grają pośrodku kręgu (roda), pozostali śpiewają, klaszczą i grają na instrumentach. Podstawowe elementy przywieźli do Brazylii zniewoleni ludzie, głównie z zachodniej i środkowo-zachodniej Afryki, bezpośredni związek z angolskim engolo jest sporny. Słowo capoeiragem pojawia się po raz pierwszy w dokumencie sądowym z roku 1789, a kodeks karny z roku 1890 karał jej uprawianie w miejscach publicznych więzieniem.

Historia

Podstawowe elementy capoeiry przywieźli do Brazylii zniewoleni ludzie, głównie z zachodniej i środkowo-zachodniej Afryki. Tamtejsze społeczności stworzyły z nich praktykę samoobronną, którą muzyka maskowała jako taniec. W jakim stopniu wiąże się ona bezpośrednio z angolską sztuką walki engolo z regionu Cunene, jest sporne. Słowo capoeiragem pojawia się po raz pierwszy w dokumencie sądowym z roku 1789. Zapisy policyjne określały nim samą praktykę, słowem capoeira jej wykonawców. Uliczni capoeiriści w Rio de Janeiro pod koniec XIX wieku według zapisów policyjnych atakowali głównie głową w korpus przeciwnika, a najczęstszą bronią była brzytwa (navalha).

Technika

Podstawą jest ginga, ciągłe kołysanie tam i z powrotem, które ma zmylić przeciwnika i z którego wychodzą kolejne ruchy. Kopnięcia tworzą meia lua de frente, armada, queixada, chapa de costas, bênção (proste kopnięcie stopą) i meia lua de compasso, w Regional także martelo. Do podcięć i obaleń należą rasteira, tesoura, arrastão, boca de calça i vingativa. Obrona opiera się na unikach (esquiva, cocorinha, resistência, queda de quatro), a nie na blokach. Akrobacje i ruchy przejściowe, takie jak aú (gwiazda w bok), negativa (niska pozycja przejściowa), bananeira (stanie na rękach) i przewroty, pomagają szybko uporać się z obaleniem lub utratą równowagi. Cabeçada, uderzenie głową, służy jako ważny kontratak. Uderzenia rękami (galopante, godeme, cutelo) są w Angoli zasadniczo zabronione.

Trening

Gra się w roda, kręgu graczy, muzyków i śpiewaków, którzy klaszczą. Dwaj gracze podają sobie rękę, wchodzą do kręgu i grają w rytmie muzyki. Akompaniament tworzą zwykle berimbau (uderzany łuk muzyczny), atabaque (bęben), pandeiro (tamburyn), agogô (podwójny dzwon) i czasem reco-reco. Pieśni w formie wezwania i odpowiedzi prowadzi zwykle gracz na berimbau. Roda otwiera ladainha, narracyjna pieśń solowa, potem śpiewa się corrido, w którym solista śpiewa, a chór odpowiada, lub quadra, czterowiersz z odpowiedzią chóru. Chamada, używana głównie w Angoli, jest wezwaniem, w którym bardziej doświadczony gracz zaprasza przeciwnika do tanecznego przejścia. W rzeczywistości jest to wyzwanie, ponieważ obaj są w tej chwili bezbronni. Grę kończy gracz na berimbau, odejście gracza lub wejście innego. UNESCO podaje, że wiedza jest przekazywana przez obserwowanie i naśladowanie bezpośrednio w kręgu. Od uczestnika oczekuje się, że potrafi wykonać instrument i grać na nim, śpiewać wspólny repertuar, improwizować pieśni i przestrzegać kodeksów etycznych. Antropolog Greg Downey w książce Learning Capoeira (2005), opartej na ponad dziesięciu latach nauki u tradycyjnych nauczycieli w mieście Salvador, bada, jak trening cielesny zmienia postrzeganie i zachowanie społeczne graczy.

Stopnie i postępy

Najpowszechniejszym systemem stopni są kolorowe sznury (cordões) wokół pasa, jednolitego systemu capoeira jednak nie ma, a warunki różnią się między grupami. Nowy uczeń otrzymuje pierwszy stopień na uroczystej roda zwanej batizado, gdzie tradycyjnie otrzymuje lub potwierdza swoje apelido, przezwisko. Zwyczaj wywodzi się z czasów, gdy capoeira była karalna, a gracze przedstawiali się tylko przezwiskami, aby uniknąć ścigania. Przykładem jest system Confederação Brasileira de Capoeira (CBC) w barwach brazylijskiej flagi. Po batizado następuje sznur zielony, potem żółty, niebieski i ich kombinacje aż do poziomu formado (wiek co najmniej 18 lat i 5 lat capoeiry) i dalej przez monitor, instrutor i contramestre do białego sznura mestre (22 lata capoeiry i wiek co najmniej 35 lat). System dziecięcy CBC ma połowę sznura szarą i kończy się poziomem estagiário. Wiele dużych grup systemu CBC nie przyjmuje. Gdzie indziej tytuł mestre zwykle wymaga wieku co najmniej 40 lat, w niektórych szkołach 60, do tego 25 lat gry i zasług nauczycielskich.

Dla kogo

Krąg capoeiry tworzą według UNESCO osoby dowolnej płci, mistrz (mestre), jego zastępca (contramestre) i uczniowie. IPHAN podaje, że mężczyźni i kobiety mogą w kręgu pełnić dowolną rolę, jeśli spełnią wymagane rytuały, oraz że praktyka odpowiada ludziom w różnym wieku, o różnym wyznaniu i pochodzeniu. Opisuje też dostosowane zajęcia dla osób z niepełnosprawnością. Na początku capoeira była według Britannica wyłącznie męska, a dziś ćwiczy ją także wiele bardzo sprawnych kobiet. Ważniejsza od siły mięśni jest według Britannica gibkość, wytrzymałość, szybkość i spryt (malícia). Konkretnego limitu wieku na początek nie znaleźliśmy w źródłach. Pozycja mistrza nie wymaga według IPHAN dyplomu ani formalnego tytułu, zależy od doświadczenia, oddania i uznania wspólnoty oraz innych mistrzów.

Zawody

World Capoeira Federation (WCF) z siedzibą w Tallinn wydała w roku 2024 przepisy zawodów, które obowiązują w zawodach tej federacji, a nie w całej capoeirze. Rywalizuje się według drabinki pucharowej w kręgu o średnicy 4,5 m. Dorośli grają dwie rundy po 45 sekund, niższe kategorie dwie rundy po 30 sekund, przy remisie rozstrzyga trzecia runda. Punkty przyznaje pięciu sędziów za grę i rytm, kopnięcia, floreios, obalenia i przeskoki. Zabronione są między innymi uderzenia w twarz łącznie z cabeçada, łokcie, kolana i uderzenia rękami. Bateria ma mieć co najmniej trzy berimbau, atabaque, dwa pandeiro, agogô i czterech śpiewaków. Confederação Brasileira de Capoeira powstała 23. 10. 1992 jako organ krajowy ze związkami i ligami stanowymi. Według własnej prezentacji uznał ją Brazylijski Komitet Olimpijski w roku 1995, gdzie indziej podaje się rok 1999. Już w roku 1972 rząd ogłosił capoeirę oficjalnym sportem i próbował ustalić przepisy, których grupy jednak powszechnie nie przyjęły.

Sprzęt

Głównym instrumentem jest berimbau, drewniany łuk muzyczny o długości niespełna 1,5 m z jedną metalową struną zwaną arame, którą według Britannica zwykle robi się z drutu ze starego samochodu. W kręgu gra od jednego do trzech berimbau, mistrz zwykle gra na głównym i kieruje grą oraz rytmem. Malowane berimbau stało się według IPHAN od lat pięćdziesiątych XX wieku symbolem tożsamości Bahii. Akompaniament uzupełnia jeden lub dwa bębny atabaque (stojący stożkowy bęben z jedną membraną), tamburyn pandeiro, podwójny dzwon agogô, a czasem skrobana bambusowa tuba reco-reco. IPHAN zalicza do instrumentów capoeiry także xequerê. Capoeiriści XIX wieku nosili według publikacji opartej na IPHAN biały strój, który według mestre Bola Sete pozwalał poznać, czy gracz wyszedł z gry bez szwanku. Biały strój wprowadził w 1932 roku jako zasadę swojej akademii także Mestre Bimba. Nazwy ani pochodzenia dziś powszechnego stroju abadá nie udało nam się potwierdzić w źródłach średniej i wyższej wiarygodności.

Filozofia

Malícia oznacza zdolność zrozumienia zamiarów drugiego i wykorzystania tego do oszustwa. Antropolog Greg Downey (2005) podaje, że kluczem do sukcesu w grze jest umiejętność oszukania, rozproszenia i zmylenia przeciwnika. Weterani według niego mówią, że capoeira przemienia nowicjuszy i wszczepia im malícię. Ginga opisywana jest jako jej ucieleśnienie, ponieważ ciągły ruch tworzy złudzenie. Mestre Bimba według tradycji powiedział, że capoeira jest podstępem. Mandinga jest w opisach capoeiry wykładana jako magia lub czary związane ze zrozumieniem sił natury, zaawansowany gracz nazywa się mandingueiro. UNESCO podaje, że krąg capoeiry utrzymuje jednocześnie pamięć oporu wobec historycznego ucisku.

Style i szkoły

Brazylijski instytut IPHAN wymienia dwie główne tradycje capoeiry: angola i regional. Capoeirę regional stworzył Manoel dos Reis Machado, zwany Mestre Bimba, urodzony 23 listopada 1900 roku w Salvadorze. Uzupełnił ją o uderzenia z innych sztuk walki i styl nazwał najpierw Luta Regional Bahiana. W swojej akademii wprowadził w 1932 roku kodeks etyczny zakazujący przemocy, biały strój oraz wymóg, by uczniowie mieli dokumenty i pracę, a capoeirę przedstawiał jako brazylijską sztukę walki. Rok powstania stylu różni się w źródłach: sam Bimba podawał 1928, akademia powstała w 1932 roku, a oficjalne zezwolenie otrzymała według IPHAN w 1937 roku. Capoeirę angola rozwijał Vicente Ferreira Pastinha, zwany Mestre Pastinha (1889–1981). Według artykułu naukowego uniwersytetu UFMA pojmował capoeirę jako coś więcej niż walkę i opracował mniej brutalny, bardziej zabawowy sposób nauczania z naciskiem na etykę, dyscyplinę, teatralność i pochodzenie. Nazwa angola odnosi się do kraju, z którego pochodziła większość zniewolonych. Jego akademia CECA stała się według IPHAN wzorem capoeiry angola. IPHAN wiąże styl angola z afrykańskim pochodzeniem, podczas gdy styl regional przedstawia się jako brazylijska sztuka walki, co niektórzy mistrzowie stylu angola kwestionują. Oba style mają też własne rytmy berimbau: regional wiąże się z rytmem São Bento Grande, a angola z São Bento Pequeno.

Dziś

Poza Brazylią capoeira rozprzestrzeniała się od lat siedemdziesiątych XX wieku, zrazu głównie do Ameryki Północnej. Nestor Capoeira uczył od roku 1971 w Londynie, prawdopodobnie jako pierwszy w Europie. Jelon Vieira zaczął uczyć w New Yorku w roku 1975, a rok później założył w USA Capoeira Foundation, Bira Almeida osiadł na zachodnim wybrzeżu USA w roku 1979. IPHAN podaje, że capoeirę uprawia się w całej Brazylii i za granicą. Dawniej była wyłącznie męska, dziś kręgi według UNESCO obejmują osoby dowolnej płci. Badanie ankietowe De Oliveira i in. (Ido Movement for Culture, 2025) wśród 245 graczy wykazało, że urazy z capoeiry zgłosiło 35,9 % z nich, z czego 53,1 % uznało je za rzadkie. Najczęściej chodziło o kolana (52,5 %), łokcie, nadgarstki i dłonie (33,1 %) oraz stopy (29,0 %). Badanie przekrojowe 65 capoeiristów z São Luís (2021) odnotowało ból lub dolegliwości u 64,6 % uczestników, przeważnie z lekkim ograniczeniem. Randomizowane badanie Hirata (Oxford Economic Papers, 2023) wśród 1 810 dzieci przedszkolnych w mieście Petrolina wykazało po semestrze capoeiry poprawę kontroli hamującej i selektywnej uwagi o około 0,13 odchylenia standardowego, bez wpływu na słownictwo i inteligencję niewerbalną. Badania De Oliveira i Hirata nie rozróżniają stylów Angola i Regional.

W kulturze

UNESCO wpisało w 2014 roku krąg capoeiry (roda de capoeira) na Reprezentatywną listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Brazylijska ustawa nr 15.469 z 15 lipca 2026 roku ustanowiła Narodowy Dzień Capoeiry, obchodzony co roku 15 lipca. Najstarsze przedstawienia capoeiry pochodzą według osi czasu IPHAN z lat 1821–1835 i są dziełem malarzy Augustusa Earle'a i Johanna Moritza Rugendasa. Powieść Os capoeiras Plácida de Abreu z 1886 roku opisuje trening z brzytwą i nożem. Édison Carneiro opublikował w 1936 roku w prasie Bahii pierwszy opis etnograficzny capoeiry, a w styczniu 1937 roku capoeiryści stylu angola wystąpili na II Kongresie Afrobrazylijskim. W latach pięćdziesiątych XX wieku akademię mestre Waldemara w Salvadorze dokumentowali między innymi fotograf Pierre Verger i malarz Caribé. Mestre Pastinha prowadził grupę capoeiry angola na Festiwalu Sztuki Czarnej w Dakarze w 1966 roku, a Mestre Bimba wystąpił w 1954 roku przed prezydentem Getúliem Vargasem. Film Besouro z 2009 roku o capoeiriście Manuelu Henrique Pereirze, zwanym Besouro Mangangá, pokazano na festiwalu Berlinale 2010.

Ciekawostki

Najstarszy dotąd znaleziony dokument o capoeirze pochodzi z 1789 roku i dotyczy uwolnienia niewolnika Adão, aresztowanego w Rio de Janeiro za capoeiragem. Kodeks karny Cesarstwa Brazylii z 1830 roku nie wspominał o capoeirze, a policja zaliczała ją do włóczęgostwa i żebractwa. Według Britannica niektórzy gracze dawniej przywiązywali sobie ostrza do kostek albo trzymali je między palcami stóp. Pochodzenie słowa capoeira jest sporne. Według publikacji opartej na IPHAN pochodzi ono z języka tupi i oznacza rzadkie zarośla, inna interpretacja wywodzi je ze słowa capão, kosza na kury. W języku angielskim słowo jest poświadczone najpóźniej od 1922 roku. Akademia mestre Sinhozinho w Ipanemie wyeliminowała w 1920 roku śpiew i instrumenty muzyczne. W 1972 roku Narodowa Rada Sportu podporządkowała capoeirę regułom boksu, co ustaliło system sznurów. Bimbę rozsławiły walki na ringu Parque Odeon w latach 1935–1937, z których zachowało się około 80 doniesień prasowych. Pierwszą szkołę capoeiry angola w USA otworzył Mestre João Grande w 1990 roku.

Style i odmiany

Często zadawane pytania

Podobne style

Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.