Nguni (walka na kije)
Walka na kije ludów Nguni z Afryki Południowej, głównie Zulusów i Xhosa, której uczą się pastuchowie. Zulusi walczą kijem do ataku i obrony oraz małą tarczą.
Podstawowe informacje
Republika Południowej AfrykiCharakter i pochodzenie
Trening
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Nguni (walka na kije)
Walka na kije należy do tradycji ludów południowoafrykańskich z grupy Nguni, głównie Zulusów i Xhosa. Zbiorczą nazwę Nguni stick fighting stosują South African History Online i Africanews, Marié-Heleen Coetzee pisze o zulusowskiej walce na kije, a rząd południowoafrykański zaliczył xhosańską postać iintonga do gier rdzennych. Chłopcy uczą się walki jako pastuchowie. Zulusowski wojownik według Coetzee trzyma w prawej ręce gładki kij do ataku induku, a w lewej dłuższy kij do obrony ubhoko oraz małą skórzaną tarczę ihawu. Głównym celem jest głowa przeciwnika, a walka kończy się, gdy jeden zostanie ciężko pobity albo popłynie krew. W czasach, gdy panował Shaka, według Coetzee walka na kije służyła do szkolenia młodych mężczyzn do samoobrony i wojny. Nelson Mandela pisze we wspomnieniach, że jako chłopiec nauczył się walczyć kijem, co według niego było niezbędną wiedzą każdego wiejskiego afrykańskiego chłopca. Południowoafrykańskie ministerstwo sportu zaliczyło iintonga do dorocznego festiwalu gier rdzennych.
Historia
Marié-Heleen Coetzee w przeglądzie zulusowskiej walki na kije z 2002 roku podaje, że rodowód domniemanych twórców wywodzi się od Amalandela, syna Gumede, który około 1670 roku żył w dolinie Umhlatuze. Według niej powszechnie uznaje się, że za panowania Shaka walka na kije służyła do szkolenia młodych mężczyzn do samoobrony i wojny. Jej informator Ntuli podaje, że Shaka nagradzał dobrych i odważnych wojowników bydłem.
Czytaj dalej
Za króla Cetshwayo według Coetzee walka na kije była przyjętym sposobem rozstrzygania wewnętrznych sporów. Wojownicy używali drzewc włóczni bez ostrzy i przestrzegali kodeksu, który nie miał prowadzić do utraty życia. W 1877 roku podczas święta pierwszych owoców walka między pułkami iNgobamakhosi i uThulwana naruszyła zwyczaje, gdy uThulwana po początkowej porażce zaatakowali włóczniami. Benedict Carton i Robert Morrell badają w recenzowanym artykule z 2012 roku walkę na kije w dolinie rzeki Thukela od początku XIX do początku XX wieku jako sport głównie wiejski, związany z chłopięctwem, podlegający obowiązkom zwyczajowym i patriarchalnej hierarchii. Według nich biała dominacja zmieniła zasady i wepchnęła młodych mężczyzn w migrację zarobkową, ale etos walki na kije, czyli uczenie się powściągliwości, pozostał zasadniczy dla wychowania chłopców. Green i Tausk podają w encyklopedii Greena, że Zulusi i Mpondo urządzali walki między grupami i wewnątrz wsi oraz że starcia z sąsiednimi społecznościami często stawały się śmiertelnie poważne. Prawa apartheidu, które zakazywały ludziom innego koloru skóry posiadania broni i noszenia tradycyjnej broni publicznie, doprowadziły według Coetzee do tego, że zamiast kijów izinduku używano parasoli i zwykłych kijów spacerowych. Walka na kije wyrażała później zulusowską etniczność i polityczną przynależność do partii Inkatha Freedom Party, a jej związek z przemocą skłonił wielu Zulusów do zachowania dystansu. Nelson Mandela pisze we wspomnieniach Long Walk to Freedom, że jako chłopiec nauczył się walczyć kijem, co było niezbędną wiedzą każdego wiejskiego afrykańskiego chłopca, i opanował odbijanie ciosów, zwody oraz szybką pracę nóg.
Czym się różni
Coetzee zalicza Xhosa, Pondo i Thembu do południowych Nguni, a Zulu, Swazi i Ndebele do północnych Nguni. U Pondo z Mkantolo kij obronny jest według Mayerów, w odróżnieniu od Ciskei, równie długi jak kij w prawej ręce, sięga chłopcu do sutków, a kij w prawej ręce jest na jednym końcu zaostrzony. Według nich młody mężczyzna wzoru Xhosa-Mfengu rezygnuje z ofensywnego użycia kija we własnej sprawie, podczas gdy u Pondo granica między sportem a śmiertelną powagą jest cieńsza. Rządowy festiwal gier tubylczych opisuje iintonga jako grę z dwoma kijami, dłuższym do ataku i krótszym do obrony, czyli odwrotnie niż Coetzee u Zulu. Serwis GroundUp opisał w 2014 roku wojownika xhoskiego z dwoma kijami, a walkę zuluską jako walkę z jednym kijem i tarczą.
Technika
Zulusowski kij do ataku induku jest według Coetzee gładkim kijem bez gałki, zwykle długim na około 88 cm, który wojownik trzyma w prawej ręce. Kij do obrony ubhoko jest dłuższy, około 165 cm, i porusza się nim lewym nadgarstkiem tylko w obronie. Mała owalna tarcza ihawu z krowiej skóry trzyma się w lewej ręce, ma 55 do 63 cm długości i 31 do 33 cm szerokości, podpiera ją krótki kij umsila, a w środku ma poduszkę, tradycyjnie z owczej skóry. Głównym celem zulusowskiej walki jest według Coetzee trafienie w głowę przeciwnika, a uderzenia w ciało mają otworzyć gardę. Green i Tausk opisują dwa kije, jeden trzymany pośrodku do osłony i odbijania, a drugi do uderzeń atakujących. Według nich Zulusi przyswajali w ten sposób umiejętności podobne do połączenia tarczy i broni ofensywnej w wojnie.
Trening
Zuluscy chłopcy uczą się według Coetzee walki na kije przez obserwację, naśladowanie i doświadczenie. Bardzo mali chłopcy ćwiczą z witkami na drzewach, a ojcowie z małymi synami walczą ćwiczebnie na klęczkach. Ćwiczebna walka między pastuchami nazywa się ukungcweka i różni się od wyzwania do walki: przeciwnicy nie celują w głowę, a trafienie w rękę jest faulem. Czuwa nad nią inqwele, przywódca pastuchów. Około szesnastego roku życia ojciec zabrał chłopca do lasu, aby wybrał i uciął własne kije bojowe. Philip i Iona Mayer opisują w 1972 roku, że u Pondo starsi chłopcy w grupie pastuchów trenują młodszych, łączą ich w pary do walk i uczą ich nie celować w głowę, nie kontynuować, gdy przeciwnik upuści kij, i nie bić w lewą rękę, aby puścił kij do obrony. Według autorki Hunter, którą cytują Mayerowie, matki łączą chłopców Pondo w pary do walk już od dwóch lub trzech lat, a pięciolatkowie już noszą kije.
Stopnie i postępy
Według Coetzee zuluscy wojownicy zaczynają walczyć wyczynowo publicznie około osiemnastego roku życia, najmłodsi około piętnastego, i zwykle przestają około trzydziestego piątego. Według Coetzee walka na kije jest wyraźną częścią zuluskiego obrzędu męskiej dojrzałości thomba. Na święcie pastuchów iphapu młodsi mogli wyzwać na pojedynek przywództwo starszych chłopców. Philip Mayer i Iona Mayer w 1972 roku opisują chłopięcą organizację Ibhavu w jednej społeczności w Ciskei, podzieloną na trzy stopnie, w której awansowało się przez walki na kije. Według dziennika Sowetan z 2012 roku gra wpajała szacunek i honor głównie chłopcom xhoskim, którzy nie przeszli jeszcze inicjacji.
Zawody
W zuluskim pojedynku według Coetzee nie wolno kłuć, w wyzwaniu nie używa się kija z głowicą, a uderzenie tarczą, podcięcie i chwycenie przeciwnika są faulami. Kto upadł lub upuścił kij, nie może być uderzony. Pojedynek kończy się, gdy jeden wojownik zostanie ciężko pobity lub popłynie krew. Zatrzymuje go przywódca pastuchów, wódz, dowódca wojowników lub starszy, a wojownicy mogą go zakończyć okrzykiem khumu (dość). Wyzywający często doskakuje do przeciwnika z okrzykiem Nansi inkunzi (oto byk), a odpowiedzią jest nansen yinkunzi (a oto kolejny byk). Umgangela jest według Coetzee wysoce zorganizowanym i wcześniej umówionym pojedynkiem między okręgami, z ustalonymi zasadami, odbywającym się latem, między listopadem a styczniem. Walka na kije należała według Coetzee także do zuluskiego wesela, gdzie miejsce walki wyznaczał krąg widzów, według informatora z 1996 roku już tylko na wsi. Africanews w 2016 roku opisał pojedynek trwający nawet pięć godzin, w którym przeciwnicy na przemian atakują i bronią się, a punkty liczy się według trafionej części ciała.
Dziś
Południowoafrykańskie ministerstwo sportu (Sport and Recreation South Africa) zorganizowało w 2015 roku dziesiąty coroczny festiwal gier tubylczych z dziewięcioma dyscyplinami, w tym iintonga, z dolną granicą wieku od pięciu lat. Według dziennika Sowetan z 2012 roku ministerstwo zebrało 23 gry tubylcze, wprowadziło je w 2001 roku, a grę na kije podaje pod nazwami intonga, melamu, izinkuku i umgangela. Godfrey Vulindlela Mona w artykule z 2025 roku twierdzi, że xhoska gra umdlalo weentonga podlegała zasadom, które czyniły ją uczciwą i mniej niebezpieczną, i ceni rządowe starania o odrodzenie gier tubylczych. Africanews pisał w 2016 roku, że walka na kije znów przyciąga widzów, mimo że wcześniej była w niektórych częściach Południowej Afryki zakazana, oraz że niektórzy wojownicy zginęli. Gdzie i kiedy zakaz obowiązywał, artykuł nie podaje. Coetzee w 2002 roku opisuje zuluskich migrantów w Johannesburgu, którzy czasem uczą walki na kije jako sztuki walki, oraz pojedynki w hostelach w piątkowe lub sobotnie wieczory. Pokazy dla turystów w Shakaland według niej są przedstawieniami. Al Jazeera w 2013 roku podała, że rozrywka, której oddawał się młody Mandela w Qunu, pozostaje popularna na południowoafrykańskiej wsi.
Ciekawostki
Zuluscy wojownicy według Coetzee tradycyjnie przygotowywali się lekiem intelezi od uzdrowiciela, którym przez noc przed pojedynkiem weselnym skrapiano kije lub który wcierano w małe nacięcia. Zawodowy zuluski wojownik, który wędruje za pojedynkami, nazywa się ishinga, a w miastach takich jak Johannesburg amashinga mogą walczyć o nagrody lub pieniądze. Według South African History Online najbardziej cenionym wyróżnieniem wojownika jest blizna na głowie zwana inkamb' beyibuza, gdziekolwiek pójdziesz, ludzie pytają, skąd jest.
Często zadawane pytania
Kiedy kończy się zuluska walka na kije?
Według Marié-Heleen Coetzee walka kończy się, gdy jeden wojownik zostanie ciężko pobity albo popłynie krew. Mogą ją przerwać starsi lub przywódcy, a wojownik może zakończyć walkę okrzykiem khumu (dość).
Ilu kijów używa wojownik?
Według Coetzee zulusowski wojownik trzyma kij do ataku induku, dłuższy kij do obrony ubhoko oraz małą tarczę ihawu. Według rządowego festiwalu gier rdzennych xhosańska gra iintonga toczy się dwoma kijami, dłuższym do ataku i krótszym do obrony.
Czy w Afryce Południowej dziś walczy się na kije?
Według najnowszych dostępnych źródeł tak. Południowoafrykańskie ministerstwo sportu zaliczyło iintonga do festiwalu gier rdzennych, który w 2015 roku zorganizowało po raz dziesiąty. Africanews napisał w 2016 roku, że walka na kije znów przyciąga widzów.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.