Exercitiorum atque artis militaris collectanea (Pietro Monte, 1509)

Exercitiorum atque artis militaris collectanea, w skrócie Collectanea, to łaciński druk o przygotowaniu fizycznym, walce i sztuce wojennej. Ukazał się w Mediolanie w 1509 roku, wydanie według Wikipedii przygotował Giovanni Angelo Scinzenzeler, a drugie wydanie nastąpiło w 1522 roku. Autor, Pietro Monte, żył według Wiktenauera w latach 1457–1509, działał we Włoszech, prawdopodobnie na dworze mediolańskim, i być może poległ w bitwie pod Agnadello. Jego hiszpańskie lub włoskie pochodzenie pozostaje sporne. Traktat obejmuje zapasy, walkę sztyletem, długą i krótką włócznię, miecz oburęczny i jednoręczny z tarczą, małą tarczą lub płaszczem, a także broń drzewcową, jak partyzana, ronca, spetum i halabarda, walkę konną i jeździectwo. Zajmuje się też biegiem, skokami, przeskokami, zbroją i teorią sztuki wojennej. Po Montem zachowały się również dwa rękopisy, włoski, być może z 1492 roku, i hiszpański, Libro del exercicio de las armas, z 1509 roku. Nie wiadomo, czy są to szkice tekstów łacińskich, czy ich tłumaczenia. Wiktenauer przypisuje Montemu także łaciński druk De dignoscendis hominibus z 1492 roku, który może być pierwszą wydaną książką o sztukach walki. Baldassarre Castiglione nazwał Montego prawdziwym i jedynym mistrzem każdej formy ćwiczonej siły i podał, że uczył Galeazza da Sanseverino zapasów, przeskoków i broni. Leonardo da Vinci zanotował, że konsultował się z nim w sprawie obliczenia toru rzuconego oszczepu. Według Wiktenauera nauka Montego najwyraźniej nie wpłynęła na rozwój włoskiej szermierki. Angielskie tłumaczenie Jeffreya L. Forgenga ukazało się w 2018 roku nakładem Boydell Press.

Sztuki walki w dziele

Zawartość

Materia dzieła sięga od walki bez broni po prowadzenie wojny. Podstawą są zapasy, po których następuje walka sztyletem. Części o mieczu rozróżniają miecz oburęczny i miecz jednoręczny, łączony z tarczą, małą tarczą lub płaszczem. Osobno omówiono długie i krótkie włócznie oraz broń drzewcową, wśród której Wiktenauer wymienia partyzanę, roncę, spetum i halabardę. Kolejny krąg tworzą walka konna, samo jeździectwo i wykład o zbroi. Przygotowanie fizyczne reprezentują bieg, skoki i przeskoki. Całość zamyka teoria sztuki wojennej. Sydney Anglo zwraca uwagę, że Monte nie wykłada zapasów ani walki długą i krótką włócznią osobno, lecz w szerszym kontekście wojskowym. Podziału dzieła na poszczególne księgi ani liczby opisanych technik nie udało nam się udokumentować w źródłach.

Autorstwo

Co do autora i postaci dzieła źródła się rozchodzą. Pochodzenie Montego jest sporne, podaje się zarówno hiszpańskie, jak i włoskie. Działał we Włoszech i publikował po łacinie, ale rękopisy są pisane po włosku i po hiszpańsku. Według Wikipedii Collectanea tworzą trzy dzieła: Exercitiorum atque artis militaris collectanea, De singulari certamine i De veritate unius legis. Wiktenauer natomiast prowadzi De singulari certamine sive dissentione jako osobny druk z 1509 roku i o trzecim dziele nie pisze. Niejasny jest także stosunek druków do rękopisów, które mogą być szkicami lub tłumaczeniami tekstów łacińskich. Rękopis hiszpański z 1509 roku jest przechowywany w bibliotece Escorialu pod sygnaturą A.IV.23. Rękopis włoski w Biblioteca Estense Wikipedia podaje jako Codex Estense T.VII.25, Wiktenauer jako alfa.T.7.25. Czy to ta sama sygnatura w innym zapisie, nie sprawdziliśmy.

Wydania i przekłady

Pierwsze wydanie ukazało się w Mediolanie w 1509 roku. Wikipedia podaje, że przygotował je Giovanni Angelo Scinzenzeler, ale nie udało nam się udokumentować w źródłach, czy dzieło również wydrukował. Drugie wydanie pochodzi z 1522 roku, a jego miejsca i wydawcy nie znaleźliśmy w źródłach. Współczesne angielskie tłumaczenie wykonał Jeffrey L. Forgeng, a Boydell Press wydał je w 2018 roku pod tytułem Pietro Monte's Collectanea. Obok Collectanea Wiktenauer wymienia jeszcze łaciński druk De dignoscendis hominibus z 1492 roku, który według niego może być pierwszą wydaną książką o sztukach walki.

Ludzie i sztuki walki

• Pietro MonteAutor
• Jeffrey L. ForgengTłumacz

Dane

Forma

Druk

Wydania

• 1509 · LA · Exercitiorum atque artis militaris collectanea · Giovanni Angelo Scinzenzeler · pierwsze wydanie
• 1522 · LA · Collectanea
• 2018 · EN · Pietro Monte's Collectanea · Boydell Press · przekład