Kalinda (Karaibska walka na kije)
Trynidadzka walka na kije bois w kręgu gayelle przy akompaniamencie bębnów i śpiewu. Dziś organizowana jako zawody z sędziami w czasie karnawału.
Podstawowe informacje
Charakter i pochodzenie
Trening
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Kalinda (Karaibska walka na kije)
Kalinda (także calinda lub kalenda) to na Trynidadzie walka na kije (bois) w kręgu zwanym gayelle, w towarzystwie bębnów i śpiewu przewodniego śpiewaka. Według trynidadzkiej Narodowej Komisji Karnawałowej (NCC) słowo kalenda oznacza walkę na kije, taniec, pieśni i inne występy, które jej towarzyszą, a jej początki sięgają najpóźniej końca XVIII wieku. Słowo calenda udokumentował już Labat w 1722 roku, opisał nim jednak taniec par zniewolonych Afrykanów na wyspach francuskich, bez kijów i walki. Po zniesieniu niewolnictwa kalinda trafiła według J. D. Eldera i Michaela J. Ryana do karnawału. Próba jej stłumienia przez policję doprowadziła według Eldera w 1881 roku do zamieszek Canboulay, po których walka na kije w miastach usunęła się w cień. Ryan opisuje w recenzowanym artykule z 2020 roku dzisiejszą kalindę jako formalną sztukę walki na kije z twardego drewna i sport z sędziami. NCC organizuje co roku zawody krajowe, a zwycięzca w kategorii indywidualnej otrzymuje tytuł King of the Rock.
Historia
Labat opisał calendę w relacji z podróży Nouveau voyage aux isles de l'Amérique (1722) jako popularny taniec zniewolonych Afrykanów na wyspach francuskich. Tańczono ją w dwóch rzędach mężczyzn i kobiet stojących naprzeciw siebie wewnątrz kręgu widzów, w towarzystwie bębnów i przewodniego śpiewaka, którego refren widzowie śpiewali i do którego klaskali. Labat podaje, że na wyspach wydawano zarządzenia przeciw calendom z powodu nieprzyzwoitych ruchów i z obawy przed wielkimi zgromadzeniami niewolników, które mogły prowadzić do buntów. Calendę odróżnia od tańca Kongijczyków, który opisuje jako całkowicie odmienny. Julian Gerstin w studium z 2004 roku konkluduje, że niewolnicy z obszaru Konga i Angoli prawdopodobnie odegrali kluczową rolę w powstaniu tych wczesnych tańców, których rozprzestrzenianie się wiązało się z kolonializmem francuskim.
Czytaj dalej
Narodowa Komisja Karnawałowa (NCC) podaje, że kalenda jako taniec z kijem sięga czasów przedkolonialnych, najpóźniej końca XVIII wieku. Według NCC nie jest ona, wbrew niektórym mitom, mieszańcem afrykańskiej walki na kije i europejskiej szermierki, lecz sztuką bliską sztukom walki pochodzenia afrykańskiego. J. D. Elder napisał, że po emancypacji w 1838 roku kalinda i canboulay trafiły do karnawału, a przewodni śpiewak (chantwelle) śpiewał wojownicze pieśni kalindy na miejskich podwórzach do walki na kije z twardego drewna, przy akompaniamencie bębnów. Próba stłumienia kalindy przez policję doprowadziła według Eldera w 1881 roku do zamieszek Canboulay, po których śpiew i walka na kije w miastach usunęły się w cień, ale na wsi nigdy nie zanikły. Angielska Wikipedia podaje zamieszki w latach 1881 i 1884 oraz ustawę z 1884 roku, która zakazywała publicznie między innymi noszenia pochodni, bębnienia i zapasów na kije. Według Ryana państwo najpóźniej od 1904 roku egzekwowało zakaz noszenia kijów dłuższych niż trzy stopy, a w 1944 roku nastąpiły kolejne ograniczenia dla graczy kalindy i afrykańskich bębniarzy. Uznanie kalindy przez rząd w latach czterdziestych XX wieku było według niego częścią starań o stworzenie tożsamości narodowej, a w latach dziewięćdziesiątych kalinda znów stała się nieodłączną częścią karnawału.
Czym się różni
Encyklopedia Greena z 2001 roku podaje, że trynidadzka walka na kije wywodzi się najwyraźniej z technik długiego kija i pałki z chwytem od góry oraz że bois, ćwiczony w dawnych koloniach francuskich na Karaibach, to najwyraźniej la canne zmieszana z tradycjami afrykańskimi. NCC natomiast wyraźnie odrzuca, by kalenda była mieszańcem afrykańskiej walki na kije i europejskiej szermierki. Ryan zalicza do kalindy sztukę Gilpin z dwiema maczetami, która rości sobie te same korzenie społeczne, do 2018 roku ukrywała się przed publicznością, a jej ruchy wywodzą się z mechaniki ruchu kalindy. Angielska Wikipedia wspomina pokrewne formy na Martynice, Gwadelupie, Haiti, Barbadosie i w Portoryko.
Technika
Według NCC w kalendzie tancerze zmierzają się kijami (bois) w pozorowanej walce pośrodku kręgu zwanego gayelle, przy akompaniamencie bębnów i śpiewu, często w kreolskim (patois). Prowadził ich przewodni śpiewak (chantuelle) lub śpiewaczka, którzy zachęcali tancerzy albo ich wyśmiewali, w towarzystwie chóru kobiet. Ryan opisuje kalindę jako formalną sztukę walki na kije z kijem z twardego drewna o długości około 48 cali. Międzynarodowe Centrum Sztuk Walki UNESCO (ICM) podaje kije długości około 80 centymetrów, często naoliwione i hartowane w ogniu. Głównym celem jest według Ryana głowa, gdzie wojownik próbuje rozciąć przeciwnikowi skórę, aby krwawił.
Zawody
Według Ryana kalinda jest formalnym sportem z jednym lub kilkoma sędziami. Bębniarze przy kręgu rozpoczynają rytm, przewodni śpiewak śpiewa refren, na który odpowiadają świta wojownika i widzowie, a każdy z przeciwników wykonuje solowe kroki taneczne. Jedynym głównym zakazem jest uderzenie poniżej pasa. Walkę wygrywa ten, kto rozetnie przeciwnikowi skórę na głowie, wyeliminuje go uderzeniami w ciało albo o zwycięzcy zdecydują sędziowie. Wojownik z krwawiącą głową jest prowadzony do dołu krwi pośrodku kręgu, aby złożyć krew w ofierze przodkom. Krajowe zawody NCC (National Stick Fighting Competition) zwieńczył w 2026 roku finał 9 lutego w Morudze pomiędzy czterema trzyosobowymi drużynami, po półfinale 4 lutego w Sangre Grande. Starsza strona NCC podaje, że finał odbywa się we wczesnych godzinach porannych w karnawałowy piątek. Zawodnik indywidualny otrzymuje tytuł King of the Rock, a drużyna tytuł Champion Gayelle. W 2015 roku zdobyli je według dziennika Trinidad Express Selwyn John i jego drużyna Rio Claro Gayelle. W styczniu 2026 roku NCC wprowadziła jednorundowe zawody Welcome to the Gayelle w różnych gminach, pierwsze z nich w Morudze wygrał były pięciokrotny mistrz kraju O'Neil Odle.
Dziś
Encyklopedia Greena podaje, że walka na kije przetrwała na ulicach Trynidadu podczas karnawału jako kalinda oraz że Trynidad i Tobago promuje zawody w walce na kije w czasie karnawału. NCC określa kalendę jako nieodłączną atrakcję dzisiejszego karnawału. Zamieszki Canboulay upamiętnia według angielskiej Wikipedii coroczna rekonstrukcja w Port of Spain w karnawałowy piątek. Angielska Wikipedia nazywa też kalindę narodową sztuką walki Trynidadu i Tobago, jednak oficjalnej deklaracji nie udało nam się znaleźć. Zwycięzca z lat 2015 i 2017 Selwyn John oświadczył według dziennika Trinidad Express w 2017 roku, że za tak niebezpieczną grę nagroda powinna wynosić około 100 000 dolarów.
Ciekawostki
Elder cytuje stary refren kalindy Depi mama fe mwe, nom pa ka ba nwe bwa en bataille-la, który tłumaczy jako Odkąd matka mnie urodziła, nikt mnie nie pokonał w walce. W miastach przewodniego śpiewaka kalindy zastąpił według niego calypsonista, dawne podwórza kalindy zastąpiły namioty karnawałowe, a refren Sans d'humanité utrzymał się jako zakończenie pieśni jeszcze w 1928 roku. Według Ryana wojownicy nękali także indyjskich kupców i robotników, kupcy wynajmowali mężczyzn znających indyjską sztukę walki na kije lathi, a podczas zamieszek w 1880 roku szef policji Port of Spain wezwał na pomoc wojowników z Azji Południowej. Nazwa canboulay pochodzi według angielskiej Wikipedii od francuskiego cannes brûlées, spalona trzcina, Elder tłumaczy ją jako palenie trzciny.
Często zadawane pytania
Jak się wygrywa w kalindzie?
Według Michaela J. Ryana wygrywa ten, kto rozetnie przeciwnikowi skórę na głowie, wyeliminuje go uderzeniami w ciało albo komu zwycięstwo przyznają sędziowie. Jedynym głównym zakazem jest uderzenie poniżej pasa.
Jak stara jest kalinda?
Słowo calenda udokumentował Labat w 1722 roku, ale dla tańca par bez kijów. Trynidadzka Narodowa Komisja Karnawałowa umieszcza początki kalendy jako tańca z kijem najpóźniej pod koniec XVIII wieku.
Czy kalinda ma związek z calypso?
Według J. D. Eldera przewodni śpiewak kalindy śpiewał wojownicze pieśni do walki na kije, a w miastach zastąpił go później calypsonista, a podwórza kalindy namioty karnawałowe. Angielska Wikipedia podaje, że pieśni karnawałowe wywodzą się ze śpiewów kalindy.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.