Le Jeu de la Hache (MS Français 1996)

Le Jeu de la Hache to anonimowy traktat o walce toporem drzewcowym (poleaxe), spisany językiem średniofrancuskim. Źródła różnią się w datowaniu: według angielskiej Wikipedii tekst powstał około 1400 roku, według Wiktenauera jego spisanie przypada na okres od 1460 do 1485 roku. Datowanie szczegółowo omawiają Dupuis i Deluz w studium z edycją z 2017 roku. Jedyny zachowany rękopis znajduje się w Bibliothèque nationale de France w Paryżu pod sygnaturą MS Français 1996. Rękopis liczy dziesięć pergaminowych kart o wymiarach około 245 × 166 mm i ma oprawę z XVIII wieku. Miejsca na miniatury i inicjały pozostały niewypełnione, więc jest pozbawiony ilustracji. Tekst tworzy 73 numerowane akapity: po prologu następuje część główna (akapity od 4 do 51) i krótsza część (akapity od 52 do 73), która radzi, jak walczyć z leworęcznym. Techniki porządkuje się według postawy (croix, queue, demy hache, dague, mail) oraz według tego, czy przeciwnik jest praworęczny, czy leworęczny. Prolog podkreśla przygotowanie moralne i duchowe i przedstawia grę toporem jako zaszczytną i pożyteczną dla zachowania ciała zarówno szlachcica, jak i nieszlachcica. Wśród innych broni wymienia lekką włócznię, sztylet oraz duży i mały miecz. Rękopis należał do biblioteki króla Franciszka I w Blois, skąd w 1544 roku przewieziono go do Fontainebleau. Wiktenauer uznaje go za najstarszy zachowany traktat o użyciu topora drzewcowego. Edycję z angielskim tłumaczeniem wydał Sydney Anglo w 1991 roku, a niemieckie wydanie przygotował Dierk Hagedorn w 2024 roku.

Sztuki walki w dziele

Powstanie

Kto napisał traktat i dla kogo, nie udało nam się w źródłach udokumentować, autor pozostaje nieznany. Ślad rękopisu zaczyna się w bibliotece króla Franciszka I w Blois. Przy przenosinach do Fontainebleau w 1544 roku wpisano go jako Le jeu de la hache, couvert de veloux noir, czyli tom obciągnięty czarnym aksamitem. W 1622 roku Nicolas Rigault umieścił go w spisie Bibliothèque du Roi pod tytułem Le jeu de la hache d'armes, w 1645 roku pojawia się w spisie Dupuy, a później trafił do zbiorów Bibliothèque nationale de France. Przechowywany jest tam dziś pod sygnaturą MS Français 1996, a BnF udostępniła go w bibliotece cyfrowej Gallica w wysokiej rozdzielczości oraz na mikrofilmie.

Wydania i przekłady

Edycję z angielskim tłumaczeniem opublikował Sydney Anglo w 1991 roku w czasopiśmie Archaeologia (tom 109, s. 113–128) pod tytułem Le Jeu de la Hache. A Fifteenth-Century Treatise on the Technique of Chivalric Axe Combat. Rozdział o traktacie Anglo włączył też do książki Masters of Medieval and Renaissance Martial Arts, którą w 2008 roku wydało wydawnictwo Paladin Press. Krytyczną edycję połączoną z analizą datowania wydali Dupuis i Deluz w 2017 roku w czasopiśmie Acta Periodica Duellatorum (rocznik 5, numer 1, s. 3–62). Niemieckie tłumaczenie pod tytułem Das Spiel mit der Axt przygotował Dierk Hagedorn, a wydało je wydawnictwo VS-Books w 2024 roku. W 2021 roku ukazało się także greckie tłumaczenie na blogu Byzantine Hoplomachía.

Ludzie i sztuki walki

• Sydney AngloRedaktor
• Dierk HagedornRedaktor
• Sydney AngloTłumacz

Dane

Forma

Rękopis

Miejsce przechowywania

Bibliothèque nationale de France, Paris

Sygnatura

MS Français 1996

Kart

10

Materiał

Pergamin

Ilustracji

0

Digitalizacja biblioteki

gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52000955p

Wydania

• 1991 · EN · Le Jeu de la Hache. A Fifteenth-Century Treatise on the Technique of Chivalric Axe Combat · Archaeologia 109 · przekład
• 2008 · EN · Masters of Medieval and Renaissance Martial Arts · Paladin Press · przekład
• 2017 · FR · Le Jeu de la Hache · Acta Periodica Duellatorum
• 2024 · DE · Das Spiel mit der Axt · VS-Books · przekład