Kapu Kuialua (Lua)
Hawajska sztuka walki polegająca na łamaniu kości, zapasach i walce bronią, której współczesne odrodzenie wywodzi się według dzisiejszych nauczycieli od uczniów Charlesa Kenna.
Podstawowe informacje
Stany ZjednoczoneCharakter i pochodzenie
Organizacja i zawody
Z czego składa się styl
Ocena redakcyjna w skali 0–3, według tego, ile miejsca dany obszar zajmuje w typowym treningu.
O sztuce walki Kapu Kuialua (Lua)
Lua to hawajska sztuka walki, którą ówczesne źródła łączą z łamaniem kości i zapasami, a dzisiejsze także z walką bronią. David Malo w Hawaiian Antiquities (wydanie z 1903) wymienia wśród umiejętności nauczanych na dworze zapasy i kui-alua, którą tłumacz N. B. Emerson opisał jako okrutną formę walki łączącą zapasy, boks, łamanie kości i okaleczanie. Samuel M. Kamakau wspomina lua jako łamanie kości. Założyciela ani roku powstania nie znaleźliśmy w źródłach, a Kumukahi podaje różne przekazy o jej powstaniu.
Czytaj dalej
Według Kamakau Kamehameha I mianował nauczycieli zapasów kuʻialua, boksu mokomoko i innych umiejętności, a na wojowników wychowywał także dzieci prostych ludzi. Kumukahi pisze, że na początku XX wieku wydawało się, że lua zniknęła, ale nadal ją praktykowano w piwnicach i na wsi. Paglinawan i współautorzy podają w czasopiśmie Hūlili (2012), że współczesne odrodzenie wywodzi się od garstki mężczyzn, których uczył Charles Kenn (1907–1988), ostatni znany żyjący ʻōlohe. Według army.mil Mitchell Eli opisuje lua jako sztukę uderzeń rękami i nogami, które łamią kości i zwichują stawy. Kumukahi wymienia jako broń włócznie, maczugi, sztylety i kamienie do procy, a za ulubioną broń aliʻi uznaje leiomano, drewnianą maczugę nabijaną zębami rekina tygrysiego. Książkę Lua: Art of the Hawaiian Warrior wydało Bishop Museum Press w 2006 roku, a napisali ją Richard Paglinawan, Mitchell Eli, Moses Kalauokalani i Jerry Walker.
Historia
Według Kumukahi (Kamehameha Publishing) istnieją różne opowieści o powstaniu lua. Według jednej powstała po przybyciu wodza Pāʻaa z bogiem wojny Kūkāʻilimoku, inni wiążą ją z ruchami hula. David Malo podaje, że na dworze często uczono rzutu i pchnięcia włócznią, zapasów kaala i kui-alua. Samuel M. Kamakau wspomina Na-maku z czasów Kalaniʻōpuʻu jako znawcę łamania kości lua, którego nauczył się na Kauaʻi. Przypis wydawcy do dzieła Kamakaua cytuje Andrewsa (1865), że lua w dawnych czasach była często uprawiana, ale jej technika nigdy nie została spisana. Według Britanniki Kamehameha I został w 1810 roku niekwestionowanym władcą całego archipelagu. Paglinawan i współautorzy (Hūlili 2012) podają, że warstwa wojowników po zjednoczeniu wysp i zniesieniu kapu bardzo szybko zniknęła, a duża część wiedzy o fizycznej stronie lua przepadła. Według Billa Mossmana (army.mil 2009) lua na kilka dziesięcioleci usunęła się w cień i była przekazywana w ukryciu.
Technika
N. B. Emerson pisze w przypisie do Malo (1903), że kui-alua była bardzo okrutną formą walki, która obok zapasów i boksu obejmowała łamanie kości i okaleczanie. Mitchell Eli, według Billa Mossmana (army.mil 2009), opisuje lua jako sztukę uderzeń rękami i nogami, które łamią kości i zwichują stawy. ʻŌlohe Jerry Walker, według KITV (2025), podaje, że lua specjalizowała się w łamaniu kości, zwichnięciach, uderzeniach w nerwy i szoku. Sean Hao (Honolulu Advertiser 2007) pisze, że praktykujący mierzyli w gardło, oczy i pachwinę, a wojownicy przygotowywali się śpiewami z ruchami naśladującymi uderzenia w czułe miejsca. Broń hawajskich wojowników była według Hao wykonana z twardego drewna, kamienia, dziobów ryb i zębów rekina. Kumukahi wymienia włócznie, maczugi, sztylety i kamienie do procy, a za ulubioną broń aliʻi uznaje leiomano, drewnianą maczugę nabijaną zębami rekina tygrysiego. Według Mossmana leiomano ma zęby na jednym końcu i grot na drugim.
Trening
Według Kumukahi wojownik koa był wybierany już w dzieciństwie i wychowywany w pā lua, gdzie uczył się łamania kości, boksu, walki włócznią i zapasów. Według Samuela M. Kamakaua Kamehameha I wyznaczył nauczycieli zapasów kuʻialua, unikania włóczni, boksu mokomoko, szermierki kijem i innych umiejętności. Kamakau pisze też, że król zabierał dzieci zwykłych ludzi i wychowywał je na wojowników lub do innych sztuk. Charles Kenn, według Richarda Paglinawana (Hūlili 2012), przez pierwsze sześć miesięcy uczył samej kultury, bo lua według niego nie da się ćwiczyć oddzielnie, a jego pierwsza klasa liczyła dziesięciu uczniów. Według Coffee Times (1998) równowagę ćwiczono, klęcząc z nogami po obu stronach rozciętej tykwy, a zwinność, przeciskając się między napiętymi sznurami.
Stopnie i postępy
Kumukahi (Kamehameha Publishing) pisze, że na początku XX wieku lua zdawała się zniknąć, ale nadal ją praktykowano w piwnicach i na wsi. Paglinawan i współautorzy (Hūlili 2012) podają, że współczesne odrodzenie wywodzi się od garstki mężczyzn, których uczył Charles Kenn (1907–1988), według nich ostatni znany żyjący ʻōlohe, czyli mistrz lua. Według Coffee Times (1998) od 1974 roku uczyło się u Kenna czterech mężczyzn, a w 1991 roku program Native Hawaiian Culture and Arts wraz z Bishop Museum i National Park Service sfinansował odrodzenie lua. Hūlili podaje, że w 1993 roku Paglinawan i trzech innych ʻōlohe Kenna zaczęło prowadzić warsztaty finansowane z tego programu, z których powstała Pā Kuʻi a Lua. Obecnie według Kumukahi działa kilka pā lua, które uczą hawajskich stylów walki i tradycji warstwy wojowników.
Ciekawostki
Samuel Kamakau, opisując spotkanie Alapaʻi i Peleioholani, zauważa, że rada, by nie pozwolić przeciwnikowi wsunąć rąk pod własne, jest do dziś zwyczajem zapaśników łamiących kości w Kapua i Naonealaʻa. David Malo opisuje popołudniowe bitwy treningowe orszaków poszczególnych wodzów, prowadzone tępymi włóczniami, kaua kio, a czasem także ostrymi, kaua pahu-kala. Według Hūlili (2012) Pā Kuʻi a Lua w 1995 roku na zlocie kanu w Keʻehi Lagoon i w 2002 roku na marae w Aotearoa wyzwała Māori formacją bojową i uczyła się od nich także posługiwania taiahą. Mistrza lua Jerry'ego Walkera uhonorował w 2019 roku Office of Hawaiian Affairs (OHA) jako Living Treasure of the Hawaiian People.
Często zadawane pytania
Co oznacza lua w hawajskiej sztuce walki?
Samuel M. Kamakau wspomina lua jako łamanie kości. N. B. Emerson w przypisie do Malo (1903) opisał kui-alua jako okrutną formę walki łączącą zapasy, boks, łamanie kości i okaleczanie.
Kto stoi za współczesnym odrodzeniem lua?
Według czasopisma Hūlili (2012) odrodzenie wywodzi się od garstki mężczyzn, których uczył Charles Kenn (1907–1988), ostatni znany żyjący ʻōlohe. W 1993 roku zaczęli prowadzić warsztat, z którego później powstała Pā Kuʻi a Lua.
Jakiej broni używano w lua?
Kumukahi wymienia włócznie, maczugi, sztylety i kamienie do procy. Za ulubioną broń aliʻi uznaje leiomano, drewnianą maczugę nabijaną zębami rekina tygrysiego.
Podobne style
Wybrane według zgodności profilu stylu, nie pokrewieństwa historycznego.